परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

५० परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-

यमुद्दिश्य विहित इत्युक्तेः 'प्रनिदारयती'त्यादौ न दारित्यस्य घुत्वम् । लोकन्यायेनैवागमविशिष्टस्यागमिग्रहणेन ग्रहणम्, न तु केवलागमस्य तेन ग्रहणमिति सूचितम् । आगमवैशिष्ट्यञ्च-स्वघटित्व-स्वोद्देश्यघटितत्व-स्वविशिष्टाघटितत्वैतत्- त्रितयसम्बन्धेन । अत्र वैशिष्ट्यञ्च-स्वाघटकत्व-स्वोद्देश्याघटकत्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् । स्वविशिष्टाघटितेति तृतीयसम्बन्धदानाद् दाग्रहणेन दापीति ण्यन्तस्य ग्रहणं न । वैशिष्ट्यघटकसम्बन्धद्वयदानादागममागमिनं वा स्वविशिष्टमादाय तद्घटितत्वेऽपि न दोष उद्भावनीयः । न च प्रकृते स्वविशिष्ट आप्शब्दस्तद्घटितत्वेन दाप्शब्दस्य दाशब्देन ग्रहणं न स्यात्, स्वविशिष्टाघटितत्वाभावादिति वाच्यम् ; अत्र तृतीयसम्बन्धे स्वविशिष्टपदेन वर्णस्य ग्रहणेनादोषात् । यद्वा-स्वघटकाघटितत्व-स्वोद्देश्यघटकाघटितत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टाघटि- तत्वमित्यस्य विवक्षितत्वेन आप्शब्दस्य पुक्घटकपकारघटितत्वेन पुगुद्देश्यदाघटका- कारघटितत्वेन च तद्भिन्नस्यैव पुग्विशिष्टत्वेन तद्घटितत्वस्य दाप्शब्दे सत्त्वेन दोषाभावादिति दिक् । न दारित्यस्य घुत्वमिति । ननु 'अवयवावयवः समुदायावयवो भवती'ति लोकन्यायेन रेफस्य दावयवत्वमक्षतम्, अत एव अङ्गुल्यादीनां देवदत्तावयवहस्तावयवानां देवदत्तावयवत्वम् । तथा च दाग्रहणेन दार्शब्दस्य लोकन्यायेन ग्रहणे घुत्वं दुर्वा- रम् । अत एव 'शेरत' इत्यत्र रतेशब्दस्य सार्वधातुकत्वेन 'शोङः सार्वधातुके गुण' इति गुणसिद्धिः । 'यदागम'-परिभाषया तु न निर्वाहः, रुटोऽटेशब्दमुद्दिश्य विहितत्वा- भावात् । सार्वधातुरु इति विषयसप्तम्याश्रयेण 'शेरत' इत्यत्र वारणं तु 'दधि- च्छादयती'त्यत्र तुको दधिशब्दावयवह्रस्वावयवत्वेऽपि दधिग्रहणेन ग्रहणात् तुग्- विशिष्टस्य पदत्वेन ततः परस्य 'तिङऽतिङ' इति निघातसिद्धिः । न च 'तस्मिन्निति परिभाषोपस्थित-'पूर्वस्ये'ति विशेष्यमादाय तदन्तविधिना 'दधी'त्यस्य तुग्विधानेन 'यदागम'परिभाषयैव निघातसिद्धेर्न्यायस्य शास्त्रे प्रवृत्तौ फलाभाव इति वाच्यम् ; ह्रस्वस्येत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन षष्ठ्यंशविकलस्यैव पूर्वमात्रस्योपस्थितौ तदन्तविधेरस- म्भवात् 'परमं दधिच्छादयती'त्यत्र 'वृक्षप्रचलन'न्यायेन 'परमं दधी'त्यस्यैव तुग्वि- धर्मारोप इति न पूर्वोक्तदोष इति वाच्यम् ; एवं सति दापेरपि स्ववैशिष्ट्यस्य सत्त्वेन यत्र ण्यन्तार्थनिरूपितोपसर्गत्वं तत्र दापौ दात्वातिदेशेन घुत्वाण्णत्वापत्तेः । यदि च स्वानवयवत्व- स्वोद्देश्यकागमानवयवत्वैतदुभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टवर्णाघटितत्वसम्बन्धेन स्ववृत्तिधर्मारोपः इत्युच्यते; तदा निरुक्तोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टोदासीनवर्णाघटितत्वस्य पकारमात्रेऽपि सत्त्वेन तत्रापि दात्वस्यारोपः प्रसज्येत । न चेष्टापत्तिः ; 'रामाणाम्' इत्यत्रापि नकारमात्रे आगमिवृत्ति- सुप्त्वातिदेशे 'पदान्तस्य' इति णत्वनिषेधापत्तेरतो निष्कर्षमाह-आगमवैशिष्ट्यञ्चेत्यादिः। यत्पदोत्तरषष्ठ्यर्थं निरूपितत्वमभ्युपेत्य तस्य प्रथमोपस्थिते आगमपदार्थघटकेऽवयवत्वे अन्वयं परित्यज्य उद्देश्यत्वस्य षष्ठ्यर्थत्वं स्वीकृत्य तस्य पश्चादुपस्थितविधेयतापदाथेऽन्वयस्य फलमाह-मूले यमुद्दिश्येत्यादिः ।