परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ६५ इत्यत्रोक्तदिशा विशिष्टसमासनिमित्तक-ल्यपः 'स्नात्वा कालक' इत्येतत्समासनिबन्धन- ल्यबभावनियामकनिपातनेन वारणासम्भवात् । न चोक्तरूपस्यैवासम्भवः, 'मयूर- व्यंसकादयश्चे'ति चकारेणैषां समासान्तरेऽप्रवेशात्, अत एव 'परमो मयूरव्यंसक' इति वाक्यमेवेति वाच्यम् ; चकारबोधितस्यार्थस्य अनित्यत्वेन उक्तसमासे बाधका- भावात् । अत एव 'प्रत्ययमात्रग्रहणे', 'चक्षुर्मात्रग्राह्य' इत्यादिप्रयोगोपपत्तिरिति चेन्न । 'समासेऽनञ्पूर्वे' इत्यस्य 'क्त्वान्त-समासावयव-निर्दिश्यमानस्ये'त्यर्थेन पूर्वं- क्त्वाशब्दस्य शाब्दबोधीयविषयताश्रयत्वाभावेन निर्दिश्यमानत्वाभावात्तदप्राप्तेः सुवचत्वात् । 'समास' इति सूत्रजन्यबोधे पूर्वंक्त्वाशब्दस्य कथमप्यभानेन तत्र शाब्दीय- विषयतायाः कल्पयितुमशक्यत्वात् 'अनञ्समास' इति पर्युदासबलेन अव्ययपूर्वपदके एव तत्प्रवृत्तेर्निपातनेन कल्पनाच्च । न च 'अपिबदि'त्यत्र आगमविशिष्टस्यैव वाऽर्थवत्त्वेन तेन सङ्कुचितायाः पात्वावच्छिन्नविषयताया आगमरहिते पाशब्दे अभावेन तस्य पिबादेशानापत्तिः, अपाशब्दस्य तदापत्तिश्चेति वाच्यम् ; 'स्वावयवमात्रघटितत्व- सम्बन्धेन स्वविशिष्टे तत्तच्छब्दानां लक्षणे'त्यर्थस्य यदागमन्यायेन बोधनादट्- पाशब्दत्वावच्छिन्नविषयताया अपाशब्दे सत्त्वेऽपि निरुक्तसम्बन्धावच्छिन्न-पात्वाव- च्छिन्नविषयतायाः केवलपाशब्दे सत्त्वेन तस्य निर्दिश्यमानत्वे बाधकाभावात्, अपाशब्दस्य तादृशविषयताश्रय-पाशब्दघटितत्वेन निर्दिश्यमानत्वाभावेन दोषा- भावाच्च । न चैवं सम्बन्धघटकावयवपदप्रयोज्यविषयतायाः पाऽवयवपकारादौ सत्त्वेन तदाश्रयघटितत्वात् पाशब्दस्य निर्दिश्यमानत्वानापत्तिरिति वाच्यम् ; विषयता- पदेनात्र सांसर्गिकविषयताभिन्नाया ग्रहणादुक्तपकारादिनिष्ठविषयताया अतथात्वात् पाशब्दे उक्तनिर्दिश्यमानत्वस्य सुवचत्वात् । केचित्तु-'निर्दिश्यमान'परिभाषायां शाब्दीयविषयताऽर्थवत्त्वेनासङ्कुचिता गृह्यते ; अत एव लावस्थायामडिति पक्षेण न फलभेदः । तथा चात्र न दोष इत्याहुः । उक्तदिशेति । 'प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः' 'शुभ्रादिभ्यश्च' इति ढक्, 'प्रवाहणस्य ढे' इति पूर्वपदस्य वा वृद्धिः, तदन्तादपत्यमित्यर्थे अत इञ् 'प्रावाहणिः' । अयम्भावः-यथा तत्र 'प्रवाहणस्य ढे' इत्यस्य 'येन नाप्राप्त०' इति न्यायेन ढप्रत्ययनिमित्तकवृद्धेरेव बाधकत्वं तथा- ऽत्रापि 'स्नात्वा कालक'-पर्याप्तसमासप्रयुक्तल्यप एव निपातनेन बाधकत्वं कल्पनीयमिति । समास इति । विभिन्नविभक्तिकत्वेन तदन्तविध्यभावेऽपि पक्षान्तरेण परिहारोपाय- माह-अनञ्पूर्वं इति । अर्थवत्त्वेनासङ्कुचिता गृह्यत इति । अर्थवत्त्वेनानवच्छिन्नेति तदर्थः । अयम्भावः- यदागमपरिभाषा हि शक्तिग्राहिका लक्षणाग्राहिका चेत्यस्ति मतद्वयम् । आद्ये अर्थवत्त्वानव- च्छिन्नायाः पात्वावच्छिन्नशाब्दबोधीयविषयताया अप्रसिद्धत्वेऽपि, अन्त्ये स्वावयवमात्रघटितत्व- सम्बन्धावच्छिन्नाया पात्वावच्छिन्नविषयताया शाब्दबोधीयाया अर्थवत्त्वानवच्छिन्नतया प्रसिद्ध- त्वात्, तेन सम्बन्धेन पाशब्दविशिष्टे एवार्थवतोऽन्वयात् । एवञ्च 'अपा' इति समुदाये अर्थ- वत्त्वानवच्छिन्नशाब्दबोधीयविषयताया अभावेन निर्दिश्यमानत्वाभावस्योपपत्तौ 'शाब्दबोधीय- विषयताश्रयाघटितत्वमि'ति लक्षणे न निवेशनीयमिति । ९