भारतकोश
प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

Prabodhachandrodaya of Krishnamishra with Commentary

कृष्णमिश्र यति द्वारा

DevanagariHindipublished274 पृष्ठ

पृष्ठ 207, कुल 274 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 207

पञ्चमोऽङ्कः १८६ मनः—देवि, एवमेतत्। तथापि— लालितानां स्वजातानां हृदि संचरतां चिरम्। प्राणानामिव विच्छेदो मर्मच्छेदादरुंतुदः ॥ १६ ॥ सरस्वती—वत्स, ममतावासनानिबन्धनोऽयं व्यामोहः। उक्तं च— मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे। न तादृङ्ममतानून्ये कलविङ्केऽथ मूषके ॥ २० ॥ द्रष्टुं यत्त्वं बाधितत्वमयासीस्तत्तव सरित्तरणपर्वतलङ्घनघोरजन्तुशताघृतकाननलङ्घन- सदृशं कथमभूदिति वाक्ययोः परस्पर विम्बप्रतिविम्बभावो बोध्यः, यथा नैषधीये- 'तीर्णः किमर्णो निधिरैव नैष दुरन्तिनेऽभूदिह यत्प्रवेशः' इति ॥ १८ ॥ एवमेतत्-त्वदुक्तं नासत्यमित्यर्थः। लालितानामिति० स्वजातानाम् आत्मजानाम् हृदि वक्षोदेशे चित्ते च चिरम् बहु- कालपर्यन्तम् सञ्चरताम् लुण्ठताम् लालितानाम् चटूक्तिभिः प्रमोदितानाम् (एषां कामादीनाम्) विच्छेदः वियोगः प्राणानाम् विच्छेदाद् (विशिष्य) अरुन्तुद- मर्मव्यथकः। प्राणा अपि स्वस्माज्जायन्ते हृदि वसन्ति चेमेऽपि कामादयो मनसो जाता मनसा चिरं लालिता हृदयेऽवस्थापिताश्चेत्येषां वियोगस्य मर्मव्यथकत्वाति- शयो बोध्यः ॥ १९ ॥ ममतावासनानिबन्धनः—ममत्वाभिमानजन्मा व्यामोहः खेदः। मार्जारभक्षित इति० गृहकुक्कुटे स्वगृहपोषितकुक्कुटे मार्जारभक्षिते विडालेन प्साते यादृशं दुःखंः खेदः भवति तादृशं दुःखं ममताशून्ये मदीयताऽबुद्धिविषये कलविङ्के चटके मूषके वा मार्जारभक्षिते न भवति दुःखमतो ममतैव दुःखजननी न पदार्थमहत्तेति भावः ॥ २० ॥ मन—देवि, आपका कथन ठीक है, तथापि— जिन्हें पैदा किया, दुलार किया, हृदयमें स्थान दिया, उनका वियोग प्राणों के वियोग की तरह कष्टप्रद होता है ॥ १९ ॥ सरस्वती—वत्स, ममतावासनासे ही ऐसा मोह होरहा है, कहा है— विलाड़ घरके गौरैयाको खा जाय तो दुःख होता है, परन्तु वही विलाड़ यदि चटक या चूहेको चटकर जाता है तो दुःख नही होता है, इससे स्पष्ट है कि ममता ही दुःखका निदान है ॥ २० ॥