प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

२०८ प्रबोधचन्द्रोदयम् ग्रथ्नाति स्वयमिच्छया शुचिपदैः शास्त्राणि काव्यानि वा लोकान्भ्राम्यति पश्यति स्फुटरुचो रत्नस्थलीर्मैरवीः ॥ ५ ॥ मधुमतीं च भूमिमापन्नः स्थानाभिमानिनीभिर्देवताभिरुपच्छन्द्यते भो इहोपविश्यताम् । नात्र जन्ममृत्यू । अनुपाधिरमणीयो देशः । एष त्वामुपस्थितो विविधविलासलावण्यपुण्यमयो मङ्गलार्थव्यग्रपाणिः प्रणय- पेशलो विद्याधरीजनः । तदेहि, यतोऽत्र— कनकसिकतिलस्थलाः स्रवन्तीः पृथुजघनाः कमलानना वरोरूः । जुसामाथर्वलक्षणाः, पुराणानि तानि तानि प्रसिद्धान्येव, भारतकथा महाभारती- मितिवृत्तम्, ताः, तथा तर्कादयः वाङ्मयाः शास्त्राणि आविर्भवन्ति प्रकाशन्ते । शुचिभिः व्याकरणसंस्कृतैः पदैः सुप्तिङन्तलक्षणैः शास्त्राणि काव्यानि वा यदृच्छया यथेच्छम् ग्रथ्नाति प्रबन्धनाति, लोकान् भूर्भुवःस्वरादीन् भ्राम्यति गच्छति, मेरोरिमाः मैरवीः स्फुटरुचः देदीप्यमानाः रत्नस्थलीः रत्नखचितान् भूभागान् पश्यति । तदेवं भूयस्यै सिद्धै हृद्यायै प्रभवन्त्या अस्या मधुमत्याः प्रेषणं कामादीनां महास्त्रं वेदित- व्यम् । सिद्धिवर्त्मनि कियददूरं गता लौकिकीभिः सिद्धिभिः प्रतिबद्धयन्ते जना इति प्रदर्शयितुमयं ग्रन्थो बोध्यः ॥ ५ ॥ मधुमतीञ्च भूमिम्-मधुमत्या सिद्धा कल्पितां सिद्धिस्थलीम् । आपन्नः-प्राप्तः । स्थानाभिमानिनीभिः-तत्तत्स्थानाधिष्ठात्रीभिर्देवताभिः । उपच्छन्द्यते-सेव्यते तेनैव प्रकारेण वन्द्यते च । वञ्चनाप्रकारमेव वदति—इहेत्यादि० । अनुपाधिरमणीयः- स्वाभाविकसौन्दर्ययुक्तः । विविधा नानाप्रकारका ये विलासाः नेत्रकरचरणादिसञ्चार- संभवा विभ्रमाः, लावण्यं गात्रसौन्दर्यं च ताभ्यां पुण्यमयः स्फीतः, मङ्गलार्थैः दध्या- दर्शाद्युपकरणैर्व्यग्रपाणिः भृतकरः । प्रणयपेशलः-अनुरागनिपुणः । विद्याधर्यो योनि- भेदस्त्रियः । कनकसिकतिलेति० कनकसिकतिलानि स्वर्णमयबलुकायुकानि स्थलानि पुलिन- और तर्क विद्यायें प्रकट होती है, यह पवित्र पदों द्वारा शास्त्र या कविताका निर्माण करता है, यह समस्त लोकमें भ्रमण करता तथा मेरुकी रत्नस्थलियाँ देखता है ॥ ५ ॥ मधुमती भूमिकाको प्राप्त व्यक्ति स्थानाभिमानिनी देवताओंसे आदर पाता है, यहाँ बैठ जाइये, यहाँ जन्म मृत्युकी बात नही है । यह देश निरुपाधि सुन्दर है । यह विद्या- धरीजन विविध विलास तथा लावण्य लिये मङ्गलार्थ प्रेमसे आपके आगे उपस्थित है । अतः आइये, इस जगहपर— स्वर्णवालुकामय नदियोंमे बृहन्नितम्बा वरोरू ललनाओंके साथ, मरकतदलकोमला