प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)
Prabodhachandrodaya of Krishnamishra with Commentary
कृष्णमिश्र यति द्वारा
पृष्ठ 247, कुल 274 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः २२७ एकस्तयोः पिप्पलमत्ति पक्व- मन्यस्त्वनश्नन्नभिचाकशीति ॥ २० ॥ पुरुषः—ततस्ततः। उपनिषत्—ततोऽहं मीमांसामभिमन्त्र्य प्रस्थिता। पुरुषः—ततस्ततः। उपनिषत्—ततो मया बहुभिः शिष्यैरुपास्यमानास्तर्कविद्या अव- लोकिताः। काचिद्वित्वविशेषकल्पनपरा न्यायैः परा तन्वती वादं सच्छलजातिनिग्रहमयैर्जल्पं वितण्डामपि। अव्याहतज्ञानावित्यर्थः। सयुजौ सहयोगवन्तौ सखायौ परस्पराऽनुकूलौ द्वौ जीवात्म- परमात्मानौ समानम् एकम् वृक्षम् संसाररूपम् परिषस्वजाते आश्रितवन्तौ। तयोः जीवात्मपरमात्मनोः एकः जीवः पक्वम् स्वादृष्टद्वारोपनतं पिप्पलं कर्मफलम् अत्ति भुङ्क्ते अन्यः ईश्वरः अनश्नन् अभुञ्जानः अभिचाकशीति वर्त्तते, साक्षित्वेन पश्यति। यथा क्वचन वृक्षे द्वौ पक्षिणौ सर्वांशतस्तुल्यौ वसतस्तयोश्चैकस्तद्वृक्षफलमभ्यवह- रति। परस्तु कुतोऽपि हेतोर्नात्ति तथैवात्रापि संसारतरौ जीवपरमात्मनोः स्थिति- रिति भावः। शेषं सुगमम् ॥ २० ॥ अभिमन्त्र्य-अन्यत्र गच्छामीत्यापृच्छ्य। तर्कविद्याः-योगसाङ्ख्यन्यायवैशेषिकविद्याः। अस्य सर्वस्य शास्त्रसमुदायस्य तर्काश्रितत्वात्तर्कविद्यापदग्राह्यता। साङ्ख्ययोगयोस्तर्काश्रितत्वं 'कामाच्च नानुमानम्' 'आनुमानिकमप्येकेषाम्' इत्यादिब्रह्मसूत्रेष्वप्युक्तम्। न्यायवैशेषिकयोस्तर्कविद्यात्वं तु पामरेष्वपि प्रथितम्। काचिदिति० काचित् वैशेषिकी विद्या द्वित्वविशेषस्य अपेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्वस्य एक (जीव) पिप्पल (कर्मफल) स्वाद ले लेकर खाता है और दूसरा (ईश्वर) बिना खाये देखता रहता है ॥ २० ॥ पुरुष—तब ? उपनिषत्—अनन्तर मै मीमांसाको नमस्कार कर वहाँसे चली। पुरुष—तब ? उपनिषत्—इसके बाद मै बहुशिष्यपरिवृत तर्कविद्याओं के पास गई। उनमे कुछ द्वित्व तथा विशेषकी कल्पनामें लगी थी, कुछ छल-जाति-निग्रहस्थान द्वारा