प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

द्वितीयोऽङ्कः ६१ दम्भः—आर्य, प्रत्यासन्नोऽयं महाराजः। तत्प्रत्युद्गमनेन संभाव्यता- मार्येण। अहंकारः—एवं भवतु। (निष्क्रान्तौ) (प्रवेशकः) (ततः प्रविशति महामोहो विभवतश्च परिवारः) महामोहः—(विहस्य) अहो, निरङ्कुशा जडधियः। आत्मास्ति देहव्यतिरिक्तमूर्तिर्भोक्ता स लोकान्तरितः फलानाम्। प्रवर्त्तनाभ्यामापणशृङ्गारः, वारिधारया समस्तपुरीसंस्कारः, तोरणबन्धनेन राज- गृहाणां विशिष्टः परिष्कारः, पताकाधूननेन नगरद्वारपरिष्कारो बोधितः। स्रग्धरा- वृत्तम्, तल्लक्षणं यथा—'म्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतिद्युता स्रग्धरा कीर्त्तितेयम्' इति ॥ १५ ॥ अत्र विलासो नाम प्रतिमुखसन्धेः प्रथममङ्कमुक्तं, तल्लक्षणं यथा—'दृष्टार्थविप- यामीहां विलासं परिचक्षते' इति। प्रत्यासन्नः—अतिसमीपागतः। प्रत्युद्गमनेन—आगच्छन्तं जनं सत्कर्त्तुं तत्समीप- गमनं प्रत्युद्गमनं तेन। सम्भाव्यताम्—आद्रियताम्। प्रवेशकः—'अङ्कयोर्मध्यवर्ती च नीचपात्रप्रवेशितः। विष्कम्भ इव नान्यङ्गैः प्रवेशक इति स्मृतः'। इति प्रवेशकलक्षणं, सङ्गतिः सरला। यद्यपि दम्भाहङ्कारयोः सर्वदूषकत्वान्नीचपात्रतया प्राकृतभाषाप्रयोगः प्राप्तः, तथापि 'कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यों भाषाविपर्ययः' इति वचनात् संस्कृतभाषाश्रयणं तयोर्दुषकतास्वभाववत्तयैव नीचत्वं न तु जात्येति हृदि निधाय कृतं बोध्यम्। निरङ्कुशाः—नियन्त्रणरहिताः, किमपि निषेधकं शास्त्रमनाद्रियमाणाः कर्त्तव्या- कर्त्तव्यविषये स्वतन्त्रा इत्यर्थः, जडधियः—मूर्खाः। आत्मास्तीति० देहव्यतिरिक्तमूर्त्तिः शरीरभिन्नः आत्मा जीवः अस्ति, सः आत्मा दम्भ—आर्य, ये समीपमे ही तो महाराज है, अतः अगवानीसे आप उन्हे सत्कृत करें। अहङ्कार—अच्छी बात है। (दोनों जाते है) (प्रवेशक) (महामोह तथा विभवानुसार परिवारका प्रवेश) महामोह—(हंसकर) अहा ! ये मूर्ख कितने निरङ्कुश है। शरीरसे भिन्न आत्मा है, वह लोकान्तरमें फलका भोग करता है, यह आशा वैसी ही है