प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

६४ प्रबोधचन्द्रोदयम् हिंसायामथवा यथेष्टगमने स्त्रीणां परस्वग्रहे कार्याकार्यविचारणा हि यदमी निष्पौरुषाः कुर्वते ॥ १८ ॥ ( विचिन्त्य, सश्लाघम् ) सर्वथा लोकायतमेव शास्त्रं यत्र प्रत्यक्षमेव प्रमाणं, पृथिव्यप्तेजोवायवस्तत्त्वानि, अर्थकामौ पुरुषार्थौ भूतान्येव चेत- न विद्मः न जानीमः । इयमन्यस्य स्त्री परकीयमिदं धनमिति कृत्वा परस्त्रीप्रवृत्तिः परधनापहतिश्च यन्निन्द्यते तत्र परकीयताबीजस्यास्वीकारेण नास्माकमास्थेति भावः । तदनेन तन्मते सर्वांसामपि वनितानां स्त्रीत्वादेवोपभोगयोग्यतां प्रति सर्वेषां धनानां च धनत्वादेव ग्राह्यतां प्रतीङ्गितं कुर्वता संयमास्तेयव्रतादेरुपहासः कृतो वेद्यः । हि प्रसिद्धौ, हिंसायां तृप्तये प्राणिवधेऽथवा स्त्रीणां यथेष्टगमने कासामपि वनितानां कुत्रापि समये रमणे परस्वग्रहे परकीयधनापहारे यत् यस्मात् अमी निष्पौरुषाः सामर्थ्यशून्याः। ( अतः ) कार्याकार्यविचारणाः कुर्वते इदं कर्त्तव्यम् इदमकर्त्तव्यमिति विवेचयन्ति, सति तूपभोगसामर्थ्येऽमीषामपि नेयं स्थितिः स्यादतथाभावादेवेमे परानपि तथोपदिशन्तो मत्सरिण इत्येषामुक्तिषु प्रत्ययो न कार्य इति भावः । पूर्वोक्तमेव वृत्तम् ॥ १८ ॥ श्लाघा-गुणकीर्त्तनं तेन सहेत्यर्थः । लोकायतम्-लोके आयतम् विस्तृतम् , स्वारसिकप्रवृत्त्यनुमोदकस्यास्य लोकायत- मिति संज्ञा, चार्वाकमतसंज्ञेयम् । यत्र लोकायते मते । प्रत्यक्षमेव-प्रत्यक्षमात्रम्, अनु- मानस्य न प्रामाण्यं सहचारग्रहस्याविनाभावस्य दुर्बोधत्वात् , तदप्रामाण्ये च शब्दा- दिप्रामाण्यं व्यवस्थापयितुमशक्यमिति प्रत्यक्षमात्रप्रामाण्यमनुशन्ति चार्वाकाः । पृथिव्यप्तेजोवायवः, आकाशस्य तु न तत्त्वान्तरत्वं तस्याप्रत्यक्षतयाऽलीकत्वात् , पुरुषार्थौ-पुरुषैरर्थ्यमानतया काम्यौ । धर्ममोक्षयोः परलोकफलप्रदत्वेनाप्रत्यक्षग्राह- ग्रस्तत्वात् अर्थकामावेव पुरुषार्थों इति । भूतानि-पृथिव्यप्तेजोवायवः । चेतयन्ते- चैतन्यं जनयन्ति देह इति शेषः, पृथिव्यादीनां चतुर्णां तत्त्वानां शरीररूपेण परिणामे परिणामविशेषस्वाभाव्यात्तेभ्यश्चैतन्यमुत्पद्यते, यथा किण्वादिभ्यो मदशक्तिरिति भूतानामेव चेतनतायां तदाश्रयात्मसिद्धिवृर्थेति तात्पर्यमिति बोध्यम् । परलोकः- स्वर्गनरकादिः, परलोको नास्ति, प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणानभ्युपगमात् , परलोकस्य सम्पत्ति हमारी है और यह दूसरोंकी है इस भेदको मै नहीं समझ पा रहा हू । यह नामर्द है, अतएव दूसरे की हिंसा तथा परस्त्रीगमनमे दोष बताते है ॥ १८ ॥ ( सोचकर, खुशीसे ) सर्वथा शास्त्र है बौद्धागम, जिसमें प्रत्यक्ष ही प्रमाण तथा पृथिवी जल तेज वायु तत्त्व है, अर्थ और काम दो ही पुरुषार्थ हैं, भूतोंको ही चैतन्य है । परलोक