प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

६८ प्रबोधचन्द्रोदयम् भिक्षोपवासनियमार्कमरीचिदाहै- र्देहोपशोषणविधिः कुधियां क्व चैषः ॥ २२ ॥ शिष्यः—आचार्य, एवं खलु तैर्थिका आलपन्ति यद्दुःखमिश्रितं संसारसुखं परिहरणीयमिति । (आचालिअ, एवं खु तित्थिया आलवन्ति जं दुक्खमिसिदं संसालसुहं पलिहलणीअं त्ति ) चार्वाकः—(विहस्य) आः, दुर्बुद्धिविलसितमिदं नरपशूनाम् । त्याज्यं सुखं विषयसंगमजन्म पुंसां दुःखोपसृष्टमिति मूर्खविचारणैषा । आश्लेषः क्व कुत्र ? भिक्षा भैक्षचर्यम्, उपवासः उपोषणम्, नियमाः चान्द्रायणा- दयः, अर्कमरीचिदाहः पञ्चाग्निव्रतादयः सूर्यनिविष्टदृष्टिता वा, तैः, कुधियाम् नष्ट- मतीनाम् एषः देहोपशोषणविधिः कायक्लेशकरं कर्म च क्व ? नोभयोर्मनागपि सादृश्यमस्तीति भावः । दृढमङ्गनामाश्लिष्य तदुच्चकुचसम्पर्कजन्यो आनन्द क्व ? क्व चायं कायक्लेशकरो व्रतादिनियमो मूर्खैरेभिरुपदिष्टः ? तदेतयोस्तुलनायां प्रागुक्त- मेव स्वादुतया प्राशस्त्यं भजमानमत एव चादरणीयमिति बोध्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम्, प्रागुक्तं च तल्लक्षणम् ॥ २२ ॥ दुःखमिश्रितम्-दुःखसङ्कीर्णम्, विषसंपृक्तमिष्टान्नवत् सांसारिकसुखमपि परत्र- दुःखसङ्कीर्णतया त्याज्यमिति भावः । दुर्बुद्धिविलसितम्-बुद्धिदोषविजृम्भितम् । नरपशूनाम्-पशुतुल्यनराणाम्, तेषां पशुत्वं च हेयोपादेयार्थपरिज्ञानाभावात् , तथा त्वं चादेयमिह सुखं परित्यज्य मिथ्याभूतपरत्रसुखविषये प्रवृत्तिमत्त्वात् ॥ त्याज्यमिति० विषयसङ्गमजन्म-विषयाः स्रक्चन्दनवनिताद्याः । पदार्थाः तेषाम् सङ्गम उपभोगस्ततो जन्म प्रभवः यस्य तादृशं वैषयिकम् सुखम् आनन्दः दुःखोपसृष्टम् तदपगमादिकारणवशाज्जायमानेन कष्टेन युक्तम् अतः पुंसाम् त्याज्यम् अनुपादेयम् इति एषा एवं प्रकारा मूर्खविचारणाऽज्ञानजनधारणा । 'भोः' इदं आदृत भिक्षा उपवास नियम सूर्यकिरणदाह आदिसे देहको कष्ट देना कहाँ ? ॥ २२ ॥ शिष्य—तैर्थिकोंका कहना है कि दुःखमिश्रित होनेके कारण संसारिक सुख परिहरणीय है । चार्वाक—(हंसकर) आः ! यह तो उन नरपशुओंकी दुर्बुद्धिका विलास है । विषय संगमसे होनेवाला सुख दुःखमिश्रित होनेके कारण त्याज्य है यह मूर्खोंका