भारतकोश
प्रश्नोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

प्रश्नोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Prashna Upanishad Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

DevanagariHindipublished131 पृष्ठ

पृष्ठ 79, कुल 131 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 79

प्रश्न ४ ] 'शाङ्करभाष्यार्थ ६९


तद्विषयः, तेजश्च त्वगिन्द्रियव्यतिरेकेण प्रकाशविशिष्टा या त्वक्तया निर्भास्यो विषयो विद्योतयितव्यम्, प्राणश्च सूत्रं यदाचक्षते तेन विधारयितव्यं संग्रथनीयं सर्वं हि कार्यकारणजातं पारार्थ्येन संहतं नामरूपात्मकमेतावदेव ॥८॥तेज यानी त्वगिन्द्रियसे भिन्न प्रकाशविशिष्ट त्वचा और विद्योतयितव्य—उससे प्रकाशित होनेवाला विषय [ चर्म ] तथा प्राण जिसे सूत्रात्मक कहते हैं और उससे धारणं किये जानेयोग्य अर्थात् ग्रथित होनेयोग्य [ यह सब सुषुप्तिके समय आत्मामें जाकर स्थित हो जाता है, क्योंकि ] पर—आत्माके लिये संहत हुआ नामरूपात्मक सम्पूर्ण कार्य-कारण-जात इतना ही है ॥ ८ ॥

अतः परं यदात्मरूपं जलसूर्यकादिवद्भोक्तृत्वकर्तृत्वेन इह अनुप्रविष्टम्—इससे परे जो आत्मस्वरूप जलमें प्रतिबिम्बित सूर्यके समान इस शरीरमें कर्ता-भोक्तारूपसे अनुप्रविष्ट है—

सुषुप्तिमें जीवकी परमात्मप्राप्ति

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः स परेऽक्षर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ९ ॥

यही द्रष्टा, स्प्रष्टा, श्रोता, घ्राता, रसयिता, मन्ता (मनन करनेवाला), बोद्धा और कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष है। वह पर अक्षर आत्मामें सम्यक्प्रकारसे स्थित हो जाता है ॥ ९ ॥

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोतायही देखनेवाला, स्पर्श करनेवाला, सुननेवाला, सूँघनेवाला,
घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धाचखनेवाला, मनन करनेवाला, जानने-
प्रश्नोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित) · पृष्ठ 79, कुल 131 में से · BharatKosha