भारतकोश
संग्रह पर लौटें

प्रश्नोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Prashna Upanishad Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

DevanagariHindipublished131 पृष्ठ
११४प्रश्नोपनिषद्[ प्रश्न ६
य एवं विद्वान्गुरुणा प्रदर्शितकलाप्रलयमार्गः स एष विद्यया प्रविलापितास्वविद्याकामकर्मजनितासु प्राणादिकलास्वकलः, अविद्याकृतकलानिमित्तो हि मृत्युस्तदपगमेऽकलत्वादेवामृतो भवति तदेतस्मिन्नर्थ एष श्लोकः ॥ ५ ॥इस प्रकार जिसे गुरुने कलाओंके प्रलयका मार्ग दिखलाया है ऐसा जो पुरुष इस तत्त्वको जाननेवाला है, वह उस विद्याके द्वारा अविद्या, काम और कर्मजनित प्राणादि कलाओंके लोप कर दिये जानेपर निष्कल हो जाता है, और क्योंकि मृत्यु भी अविद्याकृत कलाओंके कारण ही होती है इसलिये उनकी निवृत्ति हो जानेपर वह निष्कल हो जानेके कारण अमर हो जाता है। इसी सम्बन्धमें यह श्लोक प्रसिद्ध है—॥ ५ ॥

मरण-दुःखकी निवृत्तिमें परमात्मज्ञानका उपयोग

अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः ।
तं वेद्यं पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥

जिसमें रथकी नाभिमें अरोंके समान सब कलाएँ आश्रित हैं उस ज्ञातव्य पुरुषको तुम जानो, जिससे कि मृत्यु तुम्हें कष्ट न पहुँचा सके ॥ ६ ॥

अरा रथचक्रपरिवारा इव रथनाभौ रथचक्रस्य नाभौ यथा प्रवेशितास्तदाश्रया भवन्ति यथा तथेत्यर्थः; कलाः प्राणाद्या यस्मिन्पुरुषे प्रतिष्ठिता उत्पत्तिस्थितिलयकालेषुरथके पहियेके परिवाररूप अरोंके समान—अर्थात् जिस प्रकार वे रथके पहियेकी नाभिमें प्रविष्ट यानी उसके आश्रित रहते हैं उसी प्रकार जिस पुरुषमें प्राणादि कलाएँ अपनी उत्पत्ति, स्थिति और लयके समय स्थित रहती हैं, कलाओंके

प्रश्न ६ ] शाङ्करभाष्यार्थ ११५


तं पुरुषं कलानामात्मभूतं वेद्यं वेदनीयं पूर्णत्वात् पुरुषं पुरि शयनाद्वा वेद जानीयात्; यथा हे शिष्या मा वो युष्मान्मृत्युः परिव्यथा मा परिव्यथयतु । न चेद्विज्ञायेत पुरुषो मृत्युनिमित्तां व्यथामापन्ना दुःखिन एव यूयं स्थ । अतस्तन्मा भूद्युष्माकमित्यभिप्रायः ॥ ६ ॥आत्मभूत उस ज्ञातव्य पुरुषको, जो सर्वत्र पूर्ण अथवा शरीररूप पुरमें शयन करनेके कारण पुरुष कहलाता है, जानो; जिससे कि हे शिष्यो ! तुम्हें मृत्यु सब ओरसे व्यथित न करें । यदि तुमने उस पुरुषको न जाना तो तुम मृत्युनिमित्तक व्यथाको प्राप्त होकर दुःखी ही होगे । अतः तुम्हें वह दुःख प्राप्त न हो, यही इसका अभिप्राय है ॥ ६ ॥

उपदेशका उपसंहार

तान्होवाचैतावदेवाहमेतत्परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥

तब उनसे उस (पिप्पलाद मुनि) ने कहा—'इस परब्रह्मको मैं इतना ही जानता हूँ । इससे अन्य और कुछ [ ज्ञातव्य ] नहीं है ॥७॥

तानेवमनुशिष्य शिष्यांस्तान् होवाच पिप्पलादः किलैतावदेव वेद्यं परं ब्रह्म वेद विजानाम्यहमेतत् । नातोऽस्मात्परमस्ति प्रकृष्टतरं वेदितव्यमित्येवमुक्तवाञ्छिष्याणामविदितशेषास्तित्वाशङ्कानिवृत्तये कृतार्थबुद्धिजननार्थं च ॥ ७ ॥उन शिष्योंको इस प्रकार शिक्षा दे पिप्पलाद मुनिने उनसे कहा—'उस वेद्य (ज्ञातव्य) परब्रह्मको मैं इतना ही जानता हूँ । इससे पर-उत्कृष्टतर और कोई वेद्य नहीं है । इस प्रकार 'अभी कुछ बिना जाना रह गया' ऐसी शिष्योंकी आशंकाकी निवृत्तिके लिये तथा उनमें कृतार्थबुद्धि उत्पन्न करनेके लिये पिप्पलादने उनसे कहा ॥७॥

११६ · प्रश्नोपनिषद् · [ प्रश्न ६


स्तुतिपूर्वक आचार्यकी वन्दना

ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसीति नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ८ ॥

तब उन्होंने उनकी पूजा करते हुए कहा—'आप तो हमारे पिता हैं, जिन्होंने कि हमें अविद्याके दूसरे पारपर पहुँचा दिया है; आप परमर्षिको हमारा नमस्कार हो, नमस्कार हो ॥ ८ ॥

ततस्ते शिष्या गुरुणानु-तब गुरुसे उपदेश पाये हुए
शिष्टास्तं गुरुं कृतार्थाः सन्तोउन शिष्यों ने कृतार्थ हो, उस
विद्यानिष्क्रयमपश्यन्तः किंविद्यादानका कोई अन्य प्रतिकार
कृतवन्त इत्युच्यते—अर्चयन्तःन देखकर क्या किया सो बतलाते
पूजयन्तः पादयोः पुष्पाञ्जलि-हैं—उन्होंने गुरुजीका अर्चन
प्रकिरणेन प्रणिपातेन चअर्थात् चरणोंमें पुष्पाञ्जलिप्रदान
शिरसा । किमृचुरित्याह—त्वं हिएवं शिर झुकाकर प्रणाम करके
नोऽस्माकं पिता ब्रह्मशरीरस्यउनका पूजन करते हुए [कहा] ।
विद्यया जनयितृत्वान्नित्यस्या-क्या कहा, सो बतलाते हैं—
जरामरस्याभयस्य । यस्त्वमेव'विद्याके द्वारा हमारे नित्य,
अस्माकमविद्याया विपरीतज्ञानात्अजर, अमर एवं अभयरूप ब्रह्म-
जन्मजरामरणरोगदुःखादिग्रा-शरीरके जनयिता होनेके कारण
हादपारादविद्यामहोदधेर्विद्या-आप तो हमारे पिता हैं; जिन
प्लवेन परमपुनरावृत्तिलक्षणंआपने विद्यारूप नौकाके द्वारा
हमें विपरीत ज्ञानरूप अविद्यासे
अर्थात् जन्म, जरा, मरण, रोग
और दुःख आदि ग्राहोंके कारण
जो अपार है उस अविद्यारूप
समुद्रसे उस ओर महासागरके

मन्त्रप्रतीक-सूची (परिशिष्ट)

प्रश्न ६ ] \hfill शाङ्करभाष्यार्थ \hfill ११७


मोक्षाख्यं महोदधेरिव पारं तार-परपारके समान अपुनरावृत्तिरूप
यस्यस्मानित्यतः पितृत्वं तवास्मान्मोक्षसंज्ञक दूसरे पारपर पहुँचा
प्रत्युपपन्नमितरस्मात् । इतरोऽपिदिया है; अतः आपका पितृत्व तो
हि पिता शरीरमात्रं जनयति ।अन्य ( जन्मदाता ) पिताकी अपेक्षा
तथापि स प्रपूज्यतमो लोकेभी युक्ततर है; क्योंकि दूसरा
किमु वक्तव्यमात्यन्तिकाभय-पिता भी केवल शरीरको ही उत्पन्न
दातुरित्यभिप्रायः । नमः परम-करता है, तो भी वह लोकमें सबसे
ऋषिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृ-अधिक पूजनीय होता है; फिर
भ्यो नमः परमऋषिभ्य इतिआत्यन्तिक अभयप्रदान करनेवाले
द्विर्वचनमादरार्थम् ॥८॥आपके पूजनीयत्वके विषयमें तो
कहना ही क्या है ? अतः ब्रह्मविद्या-
सम्प्रदायके प्रवर्तक परमर्षिको
नमस्कार हो । यहाँ 'नमः परम-
ऋषिभ्यः' इसकी द्विरुक्ति आदर-
प्रदर्शनके लिये है ॥८॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद-
शिष्यश्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये
षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥


इत्यथर्ववेदीया प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥

शान्तिपाठः

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायूः ॥

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्ताक्ष्र्योऽरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

श्रीहरिः

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
अत्रैष देवः स्वप्ने...५८
अथ कबन्धी कात्यायनः...
अथ यदि द्विमात्रेण...७७
अथ हैन कौसल्यः...३५
अथ हैन भार्गवः...२३
अथ हैनं शैव्यः...७३
अथ हैनं सुकेशा...८५
अथ हैनं सौर्यायणी...४९
अथादित्य उदयन...
अथैकयोर्ध्व उदानः...४२
अथोत्तरेण तपसा...१०१४
अन्नं वै प्रजापतिः...१४१९
अरा इव रथनाभौ...२८
” ” ”...११४
अहोरात्रो वै प्रजापतिः...१३१८
आत्मन एष प्राणः...३७
आदित्यो ह वै प्राणः...
आदित्यो ह वै बाह्यः...४३
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा...३१
उत्पत्तिमायतिम्...१२४७
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः...
ऋग्भिरेतं यजुर्भिः...८३

( २ )

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा६९
एषोऽग्निस्तपति२७
तद्ये ह वै तत्१५२०
तस्मै स होवाच
,, ,, ,,... २२४
,, ,, ,,... ३३६
,, ,, ,,... ४५२
,, ,, ,,... २७४
,, ,, ,,... ६८८
तान्वरिष्ठः प्राणः... २२५
तान्ह स ऋषिः... १
तान्होवाचैतावत्... ६११५
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः... ५८१
तेजो ह वा उदानः... ३४४
ते तमर्चयन्तः... ६११६
तेषामसौ विरजः... ११६२१
देवानामसि वह्नितमः... २३०
पञ्चपादं पितरम्... ११११५
परमेवाक्षरम्... ४१०७०
पृथिवी च पृथिवीमात्रा... ४६७
पायूपस्थेऽपानम्... ३३९
प्रजापतिश्चरसि... २२९
प्राणस्येदं वशे... २१३३४
प्राणाग्नय एवैतस्मिन्... ४५४
मासो वै प्रजापतिः... ११२१७
य एवं विद्वान्प्राणम्... ३११४६

( ३ )

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
यच्चित्तस्तेनैष प्राणम्१०४५
यथा सम्राडेव३८
यदा त्वमभिवर्षसि१०३१
यदुच्छ्वासनिःश्वासौ५६
यः पुनरेतं त्रिमात्रेण७८
या ते तनूर्वाचि१२३३
विज्ञानात्मा सह११७१
विश्वरूपं हरिणम्१०
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षिंरत्ता११३२
स ईक्षांचक्रे९९
स एष वैश्वानरः१०
स प्राणमसृजत१०९
स यथेमा नद्यः११२
स यदा तेजसा६५
स यदा सोभ्य६६
स यद्येकमात्रम्७६
संवत्सरो वै प्रजापतिः११
सोऽभिमानादूर्ध्वम्२६
हृदि ह्येष आत्मा४०