प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - प्रतिमा-दर्शन एवं सम्पूर्ण ७ अङ्क सान्वय सटीक)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa with Commentary
महाकवि भास द्वारा
पृष्ठ 52, कुल 178 में से
संदर्भ में पढ़ेंसीता—तव फिर क्या हुआ ? मूल रामः—ततस्तदानीम्, शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटेऽभिषेके छत्रे स्वयं नृपतिना रुदता गृहीते । सम्भ्रान्तया किमपि मन्थरया च कर्णे राज्ञः शनैरभिहितं च न चास्मि राजा ॥ (७) सीता—प्रियं मे। महाराज एव महाराजः, आर्यपुत्र एवार्यपुत्रः। रामः—मैथिलि ! किमर्थं विमुक्तालङ्कारासि ? सीता—न खलु तावदाबध्नामि । रामः—न खलु। प्रत्यग्रावतारितैर्भूषणैर्भवितव्यम्। तथाहि— कर्णौ त्वरापहृतभूषणभुग्नपाशौ संस्रंसिताभरणगौरतलौ च हस्तौ। एतानि चाभरणभारनतानि गात्रे स्थानानि नैव समतामुपयान्ति तावत् ॥ (८) शब्दार्थ—सम्भ्रान्तया = घबराहट मे आने वाली। मन्थरया = मन्थरा नामक दासी के द्वारा। अभिहितम् = कहा गया। न चास्मि = च + अस्मि = मैं नहीं हूं अर्थात् मै नही बना। विमुक्तालङ्कारा = आभूषणों का परित्याग करने वाली। असि = (तुम) हो। प्रत्यग्रावतारितैः = अभी-अभी उतारे गए। भवितव्यम् = होनी चाहिए। त्वरा = शीघ्रता से। भुग्नपाशौ = टेढ़े बने ग्रन्थि के समान भूषण धारण के स्थान वाले (दोनों कान)। संस्रंसित = दूर करना या हटाना। गौरतलौ = श्वेत वर्ण की हथेलियों वाले। आभरणभारनतानि = गहनों के बोझ से झुके। गात्रे = शरीर पर। स्थानानि = भाग। समताम् = स्वाभाविक स्थिति मे। उपयान्ति = प्राप्त होते हैं। तावत् = अभी तक। अन्वय—शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटे अभिषेके, रुदता नृपतिना स्वयं छत्रे गृहीते, सम्भ्रान्तया मन्थरया राज्ञः कर्णे शनैः किमपि अभिहितं च, न च राजा अस्मि। (७)