प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - प्रतिमा-दर्शन एवं सम्पूर्ण ७ अङ्क सान्वय सटीक)

( 68 ) भ्यामन्वास्यमानस्तिष्ठति । कष्टा खल्ववस्था वर्तते । एष एष महाराजः— पतत्युत्थाय चोत्थाय हा हेत्युच्चैर्लपन्मुहुः । दिशं पश्यति तामेव यया यातो रघूद्वहः ॥ (३) (निष्क्रान्तः) मिश्रविष्कम्भकः । शब्दार्थ—प्रतिहारव्यापृताः = द्वार पर नियुक्त पुरुष । अप्रमत्तः = सावधान । सत्यवचनरक्षणपरः = सत्य वाणी के पालन में तत्पर । उपावर्त- यितुम् = वापस लौटाने के लिए । अशक्तः - असमर्थ । प्रलपन् = निरर्थक बोलते हुए । समुद्रगृहके = समुद्रगृह नामक भवन में । मेरुः = सुमेरु पर्वत । चलन् = कम्पायमान् । युगक्षय-सन्निकर्षे = युगान्त के समीप आने पर । शोषं व्रजन् = सूखते हुए । महोदधिः = समुद्र । अप्रमेयः = जिसका निर्धारण नहीं किया जा सके । पतन् = गिरता हुआ । मण्डलमात्रलक्ष्यः = बिम्ब मात्र के समान दिखने वाला । भृश = बहुत अधिक । शिथिलदेहमतिः = सुन्न शरीर और बुद्धि वाले । यवस = कोमल घास । सास्रेक्षणा = अश्रु पूर्ण नेत्रों वाले । वाजिनः = घोड़े । हेषाशून्यमुखाः=शब्द रहित मुख वाले । त्यक्ताहारकथा = भोजन और बोलना छोड़ने वाले । सुदीनवदनाः = अत्यन्त मलिन मुख वाले । क्रन्दन्तः = रोते हुए । उच्चैः = जोर से । याति = गये है । सदारसहजः = स्त्री और भाई के साथ । अमी = ये । महादेव्या = कौसल्या के द्वारा । निगृह्य= रोक कर । संस्थापयन्तीभ्याम् = धैर्य बँधाती हुई । अन्वास्यमानः = सेवा किए जाते हुए । कष्टा=दुःखपूर्णा । उत्थाय=उठ कर । लपन् बोलते हुए । मुहुः = बार-बार । यया = जिस दिशा से । यातः = गए हैं । रघूद्वहः = रघुवंश में श्रेष्ठ अर्थात् राम । मिश्रविष्कम्भकः = नाटक में प्राप्त होने वाला एक विशेष पारिभाषिक शब्द, जिसमें बीती हुई और आगे होने वाली घटनाओं की सूचना रहती है । अन्वय-युगक्षयसन्निकर्षे चलन् मेरुः इव, शोषं व्रजन् अप्रमेयः महोदधिः इव, पतन् मण्डलमात्रलक्ष्यः सूर्यः इव, नरेन्द्रः शोकात् भृशं शिथिलदेहमतिः ।(१) अन्वय—अमी यवसाभिलाषविमुखाः नागेन्द्राः, सास्रेक्षणाः हेषाशून्य- मुखाः वाजिनः, त्यक्ताहारकथाः सुदीनवदनाः उच्चैः क्रन्दन्तःसवृद्धवनितावालाः पौराः जनः च यया दिशा सदारसहजः रामः याति, ताम् इव पश्यन्ति । (२)