प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - प्रतिमा-दर्शन एवं सम्पूर्ण ७ अङ्क सान्वय सटीक)

( 76 )

शब्दार्थ—तत्रभवान् = श्रीमान् । समाश्वसिहि = धीरज रखिए । परामृशतः = सहलाती है । ईदृग्विधाः = इस प्रकार के । पुरुष विशेषाः = लोकोत्तर पुरुष । ईदृशीमापद = ऐसे दुःख को । विधिः = भवितव्यता । अनतिक्रमणीय = अनुलंघनीय । बालाके = हे बालाकि (यह कञ्चुकी का नाम है) । शून्यं = सूना । भग्नः = टूट जाना । नेतुं = ले जाने के लिए । कालेन = यमराज के द्वारा । प्रेषितः = भेजा गया । वाताः = हवाएँ । तटाकपरिवर्तिन. = तालाबों पर चलने वाली । हित्वा = छोड़ कर । जात- बाष्पाकुलाक्षाः = आंसुओं से व्याकुल नेत्रों वाले । चिन्तादीनाः = चिन्ता से आर्त बने हुए । शोक सन्तप्तदेहा. = दुःख से पीड़ित शरीर वाले । विक्रोशन्तम् = विलाप करते हुए । गर्हयन्ति = निन्दा कर रहे है । दुहिता = पुत्री । हतपितृकम् अभागे पिता को । आसन्नमरण = जिसकी मृत्यु पास मे है । सकलजनशोकार्णवकरम् = पूरे लोक के लिए दुःख रूपी सागर के उत्पादक । भाषिष्ठाः = कहे । द्रक्ष्यसि = देखोगे । अयुक्त = अनुचित । अपि = क्या । परिखिद्यते = दुःखी होती है । अवालचरित्रा = प्रौढ आचरण वाली । सहधर्म- चारिणी = पत्नी । आलपति = कहती है । अन्वय—यदि रथः शून्य प्राप्तः, मम मनोरथः भग्नः । नूनं दशरथं नेतुं कालेन रथ प्रेषित. । (११) अन्वय—वने तटाकपरिवर्तिनः वाताः धन्याः खलु ये वनं विचरन्तं राम यथामुख स्पृशन्ति । (१२) अन्वय—एते भृत्याः रामे स्नेहात् जातवाष्पाकुलाक्षाः चिन्तादीनाः शोकसन्तप्तदेहा. स्वानि कर्माणि हित्वा विक्रोशन्तं पार्थिव गर्हयन्ति । (१३) अन्वय—प्रियसुत ! ते ज्येष्ठ सुतः राम. क्व ? सा गुरुजने निरतिश- यक्तिः विदेहानां भर्तुः दुहिता क्व ? सौमित्रि. वा क्व ? किं ते सकलजन- शोकार्णवकरम् आसन्नमरण हतपितृकं मा किमपि आहुः । (१४) हिन्दी अर्थ (प्रवेश करके) काञ्चुकीय महाराज की जय हो । ये श्रीमान् सुमन्त्र आए हैं । राजा— (अचानक उठ कर, प्रसन्नतापूर्वक) क्या राम के साथ ? काञ्चुकीय—नहीं, रथ के साथ ।