पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

: दशम समय ५५ ] पृथ्वीराजरासौ । २३५ चंद्रायना ॥ कसलंति चंपक चारु, फूल सब विद्धि फल। सरद् रित्त सलिनीस, मरुत्त चि बद्ध चल ॥ भमर टोल झंकार, उडग्गन छिप्प छिप। लखिन चीभंगी मद्धि, सबै लछि दीप अप ॥ छंदं० ॥ ४०८ ॥ रु० ॥ १३८ ॥ जगतपत्ति रतिपत्ति प्रगटय मध्य मन। गोपि असोकति कंगुर कंचन पंति जन ॥ बाल सुप्प कवि चंद कि कंगुर चंद बनि। कंह्र विराजत बीच, सुमेर सु चंद तन ॥ छंदं० ॥ ४१० ॥ रु० ॥ १४० ॥ दूहा ॥ दै कपाट रुक्की अबल । भइ विहवल उडि हंस ॥ सचिय गोपि सुंदरि सकल । रस लुट्टैं वर वंस ॥ छंदं० ॥ ४११ ॥ रु० ॥ १४१ ॥ कवित्त ॥ जदपि सु पति धन हीन । दीन जीतेरु रोग वसि ॥ ब्रिद्ध कुष्ट विन रूप । हीन गुन्तेरु काम नसि ॥ गुंगा उध सुर अवन । विकल मति तामस धारी ॥ ब्रह्म हत्यानि सञ्च्छ । पुरुष गुन तदपि विचारी ॥ उडगन सम्मूह तप्पत जदपि । तदपि सुक्कि नन पत्ति रुचि ॥ जं जोग भोग पति संग वर । चियन अंम उर गाह रुचि ॥ छंदं० ॥ ४१२ ॥ रु० ॥ १४२ ॥ कवित्त ॥ पति मुक्कै सुनि पत्ति । बाल मुक्कै लक्ष्छिय वर ॥ पति चित जो चिय क्तित्त । मान मुक्कै सु मोक्ष धर ॥ १३८ पाठान्तरः-चंद्रायना । चंद्रायणाः । चारू । फुल । सबै । विधि । रित । रीति । मरुत । विधि । चलि । भवर । टोल । उडगन । छिप । त्रिभंगी । मधि । सबे । सबै । आपा ॥ जो आज कल पषंगम नाम से प्रसिद्ध है वह यह चंद्रायना २१ मात्रा ५ ताल और ११ + १० यति का छंद है ॥ १४० पाठान्तरः-जगतपति । रतिपति । प्रगटय । गोपी । गोपी । यसैकति । बाल । बनि । कन्ह । विराजित । बीच । मैह । मेरू । तनि ॥ १४१ पाठान्तरः-दौहा । दैवपाट । दै किपाट । रुकिय । अवल । भई । विह्वल । गोपि । गोप लुट्टै । लुट्टै । घर वंस ॥ १४२ पाठान्तरः-कवित । कवित्तः । यद्यपि सुत पति धन हीन । जुतेरु । जुतैरू । रंग । वंसि । वसि । बुद्ध । वृध । कुंठ । विन । गुण सठि । गुन सठ । काम । चिकल । समूह । गुण । विचारी । समूह । तदपि । मुक्ति । पति जैाग । भौग । वर । घम । धुंम ॥ १४३ पाठान्तरः-मुकै । पति । मुकै । लक्षिय । जो । त्रीय । क्तिन । मांन । मुके । स ।