पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

3 twelve verses¹ can be traced in the Alaṅkārodāharaṇa of the same author. Jayaratha describes himself as the great- great-grandson² of a brother of Śivaratha, a minister of King Uchchala of Kashmir (1101–1111 A. D.)³. This would bring Jayaratha himself to about 1200 A.D. Now it is reasonable to suppose that if verses from the work of a writer are found quoted in the works of another writer, even if the two be contemporary, some years must elapse in order to make the former's work known to the latter. Thus at a very conservative estimate we may put the date of the composition between the years 1191 and 1193 A. D. The commentary of the poem, here offered, is by Jonarāja, the son of Nonarāja and grandson of Lolarāja, a famous author who wrote the second Rāja- taraṅgiṇī, and commented on the Kirātārjunīya and the Śrīkaṇṭhacharita of Maṅkha. His commentary on the Kirātārjunīya is dated 1449 A. D. and the present commentary on the Pṛthvīrājavijaya must have been written, according to Dr. Bühler, between 1450 and 1475 A. D. It seems that in Jonarāja's time, the Pṛthvīrājavijaya must have been a popular work among the scholars, as this commentator discusses various readings of the text. As the text and the commentary are presented in the same Ms., portions of the commentary have also been lost on account of the defective condition of the Ms. The commentary, however, has been helpful in restoring the missing text in certain places. The early history of the Chauhānas, given by Colonel Tod in his Annals and Antiquities of Rajasthan according to the bardic chronicles and the Pṛthvīrāja Rāso of Chanda, is entirely unreliable. But the work under notice is quite reliable for the history of medieval India and particularly of the (1) I. 4; V. 50, 103, 130, 143, 173; VI. 4; VII. 31, 57, IX. 59; XII. 4 and 11 of the present edition (2) Buhler's Report, appendix II, pp. cli-cliv. (3) M. A. Stein: A Chronicle of the Kings of Kashmīr, Vol. I. Introduction, p. 138

4 Chauhānas of Rajputana. Dr. Bühler says, "His (author's) account of the Chauhānas contradicts Chanda's in every particular and agrees with that of the inscrip- tions of V. S. 1030 and 1226. Pṛithvīrāja's pedigree is exactly that given in these documents, and various synchronistic facts mentioned in the Vijaya also agree with what we know from other sources, e.g. the Malwa and the Gujrat inscriptions."¹ Thus evidently in other respects as well the work is worthy of credence. An article by my friend, Diwan Bahadur Har Bilas Sarda, who secured for me an exact copy of the Ms. from the library of the Deccan College, Poona, on which the present edition is based, gives a summary of the contents of this work in the Journal of the *Royal Asiatic Society.*² We find here a reliable genealogy and a short account of Pṛithvīrāja's ancestors beginning with Vāsudeva. Its value for the history of the period from the middle of the eighth century A. D. to the end of the twelfth century A. D. is thus very great. On account of its great importance, it was felt that a critical edition of the present text—defective and incomplete though the Ms. is—was highly desirable for the students of the history of Rajputana. As said above, an attempt is here made to restore the text, wherever possible, with the help of the commentary. Restored portions have been printed in rectangular brackets or in the foot-notes. Amendations of the text and the commentary have also been attempted, wherever possible, in the notes. It is hoped that students of the history of India, particularly that of Rajputana, would find this work useful in their studies and welcome its appearance. Ajmer, October 10, 1940. Gaurishankar H. Ojha (1) Proceedings of the Asiatic Society of Bengal, April and May, 1893, p. 94. (2) April 1913, pp. 259-281.

॥ श्रीः ॥ काश्मीरकमहाकविश्रीजयानकविरचितस्य पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यस्य विषयानुक्रमणिका प्रथमः सर्गः विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या मङ्गलाचरणम् ... ... १-२ ... १-५ कविप्रशंसा खलनिन्दा च ... ३-१३ ... ६-३० काव्यस्य रचनाहेतुः ... ... १३-१४ ... ३१-३५ ब्रह्मकृते विष्णोः स्तुतिप्रार्थने ... १५-२८ ... ३६-७४ विष्णोः सूर्यस्योपरि दृष्टिनिपातवर्णनम् ... २८ ... ७५ तदानीमेव सूर्यमण्डलादेकस्य तेजसः पृथिव्यामागमनम् ... ... २८ ... ७६ तेन नभश्चराणामाश्चर्यवर्णनम् ... २९ ... ७७ द्वितीयः सर्गः सूर्यमण्डलादागतेजोमयपुरुषमुद्दिश्य समुत्प्रेक्षाः ... ... ३०-४३ ... १-४३ तस्य चाप-हरि-मान-नयानामाद्याक्षरैरेव चाहमान इति नामप्राप्तिः ... ४३ ... ४४ तस्मै केन केन देवेन किंरूपेण किं किं प्रदत्तं तदुत्प्रेक्षणम् ... ... ४४-५० ... ४५-६६ विष्णुना म्लेच्छविनाशाय पूर्वरङ्गार्थे तस्य सूत्रधारवदुत्प्रेक्षणम् ... ५० ... ६७

( २ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या समस्तां भूमिं निष्कण्टकां विधाय तस्य भास्करमण्डलप्राप्तिवर्णनम् ... ५०-५१ ... ६८-६९ दीपकानां तद्वंश्यानां वर्णनम् ... ५१-५४ ... ७०-७८ शरणागतेभ्यो यद्धनं तैः प्रदत्तं तस्य भूयो वृद्धिवर्णनम् ... ... ५४-५५ ... ७९-८० भूमेश्चाहमानवंश्यानां राजधानीत्वेन वर्णनम् ५५ ... ८१ अस्मिन्वंशे वासुदेवाभिधराजोत्पत्तिवर्णनम् ५६ ... ८२ तृतीयः सर्गः वासुदेवजन्मकालवर्णनम् ... ५७-६३ ... १-२० तद्राज्यकालवर्णनम् ... ... ६३-६७ ... २०-३१ वासुदेवयशोविस्तृतिवर्णनम् ... ६७-६९ ... ३१-३८ चतुर्थः सर्गः वासुदेवस्य मृगयावर्णनम् ... ७०-७८ ... १-२७ तस्य धवलगृहप्रवेशः ... ... ७८ ... २८-२९ तत्र प्रसुप्तदेवपुरुषदर्शनम् ... ७९-८२ ... ३०-३६ तस्मिन्नानाविधमुत्प्रेक्षणम् ... ८२-८३ ... ३६-४२ राज्ञः पादयोर्गुलिकापतनम् ... ८३ ... ४३ गुलिकादर्शनेन विद्याधरोऽयमिति निश्चयः ८४ ... ४४-४५ विद्याधरस्य निद्राभङ्गो गुलिकापतनसन्देहश्च ८४ ... ४६ गुलिकाभ्रंशे समुत्प्रेक्षाः ... ८४-८७ ... ४७-५३ राज्ञो गुलिका

( ३ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या देव्याः शाकंभरीनामग्रहणम् ... ६०-६१ ... ६५ सर्वदा शाकंभर्यास्तत्र सांनिध्यवर्णनम् ... ६१ ... ६६ देवीप्रसादहेतुकं तद्राजदर्शनम् ... ६१ ... ६७ सेनां विसृज्य पश्चादनवेक्षमाण एव वाजिन- मारुह्य स्वराजधानीं प्रविशेति राजानं प्रति- विद्याधरोक्तिः ... ... ६१ ... ६८ विद्याधरान्तर्धानम् ... ... ६२ ... ६९ विद्याधरवचनेन भूमौ कुन्तायुधेन भूमिभेदन- पूर्वकं राज्ञो यात्रावर्णनम् ... ६२-६५ ... ७०-७८ विद्याधरस्य पुनर्दर्शनम् ... ६५ ... ७९ लवणसमुद्रप्रदर्शनं वरदानं च ... ६६-६८ ... ८०-८८ राज्ञो राजधानीप्रवेशः ... ... ६८-६९ ... ८९ पञ्चमः सर्गः शाकंभरलवणाकरे क्षारसमुद्रत्वारोपः ... १०० ... १-३ वासुदेवस्य वासुदेवभगवतोऽन्तिके गमनम् १०० ... ४ शाकंभरीसांनिध्यात्तद्वंश्यानां शाकंभरीश्वरत्वम् १०१ ... ५ तद्वंश्यैर्भुवः शोभावर्णनम् ... १०१ ... ६ वासुदेववंशे सामन्तराजजन्म ... १०१ ... ७ तत्पुत्रजयराजजन्म ... ... १०१ ... ८ जयराजयशोवर्णनम् ... ... १०२-३ ... ९-१४ तत्पुत्रचन्द्रराजोत्पत्तिः ... ... १०३ ... १५ तस्य प्रशंसा ... ... १०४ ... १६ तदनुजगोपेन्द्रराजोद्भवः... ... १०४ ... १७ चन्द्रराजसुतदुर्लभराजवर्णनम् ... १०४ ... १८ दुर्लभराजकीर्तिवर्णनम् ... ... १०४-५ ... १९ तस्य गौडजानपदविजयः ... १०५ ... २०

( ४ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या तत्सुतगोविन्दराजोत्पत्तिः ... १०५ ... २१ तत्सुतद्वितीयचन्द्रराजोत्पत्तिः ... १०५ ... २२ तत्सुतगोवाकजन्म तस्य च यशोवर्णनम् ... १०६-७ ... २३-२६ तस्य स्वभगिन्याः कलावत्याः कान्यकुब्जेश्व- रस्य हस्ते समर्पणम् ... १०८ ... ३०-३१ तस्य स्वस्रे सर्वस्वप्रदानम् ... १०८ ... ३२ गोवाकपुत्रचन्दनोत्पत्तिः... ... १०८ ... ३३ तस्य प्रशंसा ... ... १०८-६ ... ३३-३५ तस्य राजराजत्वम् ... ... १०६ ... ३६ तस्य महिष्या रुद्राणीदेव्याः पुष्करतटे लिङ्ग- सहस्रस्थापनम् ... ... १०६ ... ३७ राज्ञा आत्मप्रभानामयोगिनीत्ववर्णनम् ... ११० ... ३८ तस्या अर्कमण्डलप्रवेशः ... ११० ... ३६ चन्दनसुतस्य विग्रहराजापरनामधेयवाक्पति- राजस्योत्पत्तिः ... ... ११० ... ४० तस्याष्टाशीत्यधिकशतविजयलाभः ... ११० ... ४१-४२ तस्य पुष्करतीर्थे हरप्रासादनिर्माणम् ... १११ ... ४३ तत्सुतसिंहराजोत्पत्तिः ... ... १११ ... ४४ तस्य पुष्करे शिवप्रासादनिर्माणम् ... १११ ... ४५ तस्य प्रशंसा ... ... १११ ... .४६ तत्सुतविग्रहराजोत्पत्तिः... ... ११२ ... ४७ तस्य खुररजोधोरान्धकार इति नामप्राप्तिः ११२ ... ४८ तदीयाश्ववर्णनम् ... ... ११२ ... ४६ नर्मदाया अनर्मदत्वविधानम् ... ११२ ... ५० तद्द्वारा मूलराजस्य गुर्जर दुर्गप्रवेशः ... ... ११३ ... ५१ तस्य सेनावर्णनम् ... ... ११३ ... ५२

( ५ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या तस्य भृगुकच्छे देव्याशापुरीधामनिर्माणम् ११३ ... ५३ तदनुजदुर्लभराजोत्पत्तिः... ... ११३ ... ५४ तद्यशोवर्णनम् ... ... ११४ ... ५५ तत्पुत्रगोविन्दराजोत्पत्तिः ... ११४ ... ५६ गोविन्दराजयशोवर्णनम् ... ... ११४ ... ५७ तत्पुत्रवाक्पतिराजोत्पत्तिः ... ११५ ... ५८ आघाटननगरपतेरम्बाप्रसादस्य यमलोक- प्रापणम् ... ... ११५ ... ५९-६० राज्ञः कीर्तिवर्णनम् ... ... ११५-१६ ... ६१-६४ तत्सुतवीर्यरामोत्पत्तिः ... ... ११६ ... ६५ अवन्तिराजभोजकृतस्तद्वधः ... ११६-१७ ... ६६-६७ वीर्यरामस्य कनिष्ठभ्रातुश्चामुण्डराजस्य नरपुरे विष्णोर्धामनिर्माणम् ... ११७ ... ६८ तत्सुतदुर्लभराजोत्पत्तिः... ... ११७ ... ६९ म्लेच्छयुद्धे तद्वधः ... ... ११७ ... ७० तदनुजविग्रहराजोत्पत्तिः... ... ११८ ... ७१ तस्य कीर्तिवर्णनम् ... ... ११८ ... ७२-७५ एतत्साहाय्येन मालवेन्द्रस्य समुदयप्राप्तिः ११८ ... ७६-७८ विग्रहराजसुतपृथ्वीराजोत्पत्तिः ... ११९ ... ७९ तस्य रात्रावनुचरैश्चतुर्बाहुरूपेण दर्शनम् ११९ ... ८० तद्द्वारा चुलुक्यवंश्यानां शतसप्तकभटानां वधः ११९ ... ८१ सोमनाथतीर्थमार्गेऽन्नसत्रस्थापनम् ... १२० ... ८२ तत्सुताजयराजोत्पत्तिः ... ... १२० ... ८३ तस्य 'सुह्मण' इति नामप्रसिद्धिः ... १२० ... ८४ मालवपतेः सुह्वणस्य पराजयः ... १२० ... ८५ तत्कीर्तिवर्णनम् १२१ ... ८६-८९

( ६ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या तस्य राज्ञ्याः सोमलेखायाः प्रत्यहमर्थिभ्यो नवदीनारदानम् ... १२२ ... ६० अजयराजसुतार्णोराजोत्पत्तिः ... १२२ ... ६१ अजयराजयशःप्रतापादिवर्णनम् १२२-४६ ... ६२-१६१ अजयमेरुनगरप्रतिष्ठोत्तरं स्वपुत्रमर्णोराजं सिंहासने संस्थाप्य तस्य स्वर्गगमनम् १४६ ... १६२ अर्णोराजस्य म्लेच्छत्रासाय पुष्करस्य दृढी- करणम् ... १४७ ... १६३ षष्ठः सर्गः अर्णोराजसैन्यादिवर्णनं म्लेच्छपराजय- वर्णनञ्च ... १४८-५३ ... १-२० युद्धस्थले राज्ञस्तटाकनिर्माणम् ... १५३-५५ ... २१-२५ स्वपितुर्नाम्ना शिवमन्दिरनिर्माणम् ... १५५ ... २६-२८ मरुगुर्जरराजकन्ययोस्तस्य पतित्वेन वरणम् १५६ ... २९-३० [L17

( ७ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या विश्वामित्रकथा ... ... १७१-७२ ... ८७-८९ भरतवृत्तम् ... ... १७२ ... ९० परशुरामवृत्तान्तः ... १७३ ... ९१ कार्तवीर्यवर्णनं तस्य कलचुरिरिति नामप्राप्तिः १७३ ... ९२-९३ कलचुरिवंशयानां कलौ प्राबल्यवर्णनम्... १७४ ... ९४ तेषु साहसिकनाम्नो राज्ञः प्रसिद्धिः ... १७४ ... ९५ तस्य तपस्विवामदेवाय राजलक्ष्मीं प्रदाय सर्वां भूमिं जेतुं प्रस्थानम्... ... १७४ ... ९६-९७ साहसिकराजस्य प्रतापवर्णनम् ... १७४-७६ ... ९८-१०५ त्रिपुरीनगरदर्शनं लोकरक्षणं च ... १७६-७८ ... १०६-१३ सप्तमः सर्गः कदाचिदैरावणस्य विकृतं क्रन्दितम् ... १७९ ... २ महीतले त्वं राजा भवेति गौरीशापः ... १७९ ... ३-४ निकुम्भेन शापावधिमर्थिताया भवान्याः कलौ रामराज्यकालावधिरिति सान्त्वनम् १८० ... ५-७ एवं गतसंशयस्य राज्ञस्तपं निवारयितु- मभिलाषः ... ... १८० ... ८-९ योगस्पृहया हिमालयं प्रति राज्ञः प्रस्थानम् १८० ... १० कुमारपालस्य दौहित्रपालनम् ... १८१ ... ११ सुधवायाः सुतस्य खजनकस्य शिरश्छेदनम् १८१ ... १२ तस्य स्वयमपि निर्गमनम् ... १८१ ... १३ कुमारपालस्य स्वान्तिके कुमाररक्षणम्... १८१ ... १४ सोमेश्वरकृतः कुङ्कुणेन्द्रस्य वधः ... १८१ ... १५ कर्पूरदेवीपरिणयः ... ... १८२ ... १६ सोमेश्वरकर्पूरदेव्योर्मिथः स्नेहवर्णनम् ... १८२ ... १७-१८ उभयोः स्वप्नदर्शनम् ... ... १८२ ... १९-२१

( ८ ) ' विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या स्वप्नसिद्धेः क्षिप्रं समय इति ज्योतिर्विदुत्तरम् १८३ ... २२ तात्कालिकी ग्रहस्थितिः ... १८३-८४ ... २३-२९ ज्योतिर्विदः सत्कृतिः ... ... १८४ ... ३० गर्भिण्यवस्थावर्णनम् ... ... १८४-८७ ... ३१-४२ पृथ्वीराजजन्मसमयवर्णनम् ... १८७-९० ... ४३-५१ अष्टमः सर्गः पृथ्वीराजजन्मवर्णनम् ... ... १९१-९६ ... १-२८ तस्य नामकरणम् ... ... १९७ ... २९-३० तस्य बाल्यकालवर्णनम्... ... १९७-२०० ... ३१-४५ सोमेश्वरस्य द्वितीयपुत्रप्राप्तिः ... २००-१ ... ४६-५२ सोमेश्वरभ्रातुर्विग्रहराजस्य मृत्युः ... २०१ ... ५३ विग्रहराजसूनोरपरगाङ्गेयस्य स्वर्गप्राप्तिः २०२ ... ५४ पृथिवीभटस्य तदनुमरणम् ... २०२ ... ५५ मन्त्रिभिः सह सोमेश्वरस्य सपादलक्षदेश गमनम् ... ... २०२-३ ... ५७-५८ कर्पूरदेव्या अजयराजपुरीप्रवेशस्तेन देशस्य संपूर्णत्वपावनत्वप्राप्तिः २०३ ... ५९-६० सुधवाकाञ्चनदेवीसुतयोः क्रमशः कुल- कलङ्कित्वं कलङ्कशोधकत्वं च ... २०३ ... ६१-६२

• अजयमेरुनगरनिर्माणं वैद्यनाथाद्यनेकदेव- प्रतिष्ठा ... ... २०३-५ ... ६३-७१ सोमेश्वरस्य स्वर्गगमनम् ... २०५-११ ... ७२-१०२ नवमः सर्गः पृथ्वीराजमातुः पुत्रस्य राजश्रियो धारणम् २१२ ... १ पृथ्वीराजस्य राज्याभिषेकः ... २१२ ... २

( ६ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या तस्य राजत्वकालवर्णनम् ... २१२-२२ ... ३-३३ पृथ्वीराजमातुः पातिव्रत्याचरणेन भुवः सुखित्वम् ... २२२ ... ३४-३५ कदम्बवासाख्यराजमन्त्रिणः कार्यपाटवम् २२३-२५ ... ३६-४४ पृथ्वीराजस्य विद्याभ्यासादिवर्णनम् ... २२५-३२ ... ४५-६४ तस्य यौवनाप्तिः राज्यकार्यभारग्रहणं च २३२-३३ ... ६५-६७ भुवनैकमल्लस्य पृथ्वीराजसमीपमागमनम् २३३ ... ६८ भुवनैकमल्लप्रशंसा ... २३३-३५ ... ६८-७४ मरुभूमिवर्णनम् ... २३५-३७ ... ७५-८२ पृथ्वीराजस्य कदम्बवासभुवनैकमल्लयोः साहाय्येन राज्यशासनम् ... २३८-४० ... ८३-८६ दशमः सर्गः पृथ्वीराजस्य यौवनाप्तिं श्रुत्वा राजकन्यानां रागानुभवः ... ... २४१-४२ ... १-५ नानायुद्धवर्णनम् ... ... २४२ ... ६ गुडपुरनाम्नि दुर्गे नागार्जुनस्याधिरोहणवर्णनम् २४३ ... ७-८ पृथ्वीराजस्य युद्धाय निर्गमनम् ... २४३ ... ९ तस्य सैन्यवर्णनम् ... ... २४४-४६ ... १०-२६ तस्य गुडपुरावरोधनम् ... ... २४६-५० ... २७-३१ विग्रहराजपुत्रस्य क्वापि पलायनम् ... २५०-५१ ... ३२-३४ पृथ्वीराजकृतशत्रुवधः बहूनां शत्रूणां शत्रु- राजमात्रा सहानयनम् ... २५१ ... ३५-३६ प्राप्तविजयस्य तस्याजयमेरुनगरे प्रवेशः ... २५१-५२ ... ३७-३८ गर्जनदेशाधिपगोरीवर्णनम् ... २५२-५३ ... ३९-४१ तस्य पृथ्वीराजसविधे दूतप्रेषणम् ... २५३ ... ४२ दूतवर्णनम् ... ... २५३-५५ ... ४३-४८

( १० ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या गोरिभिर्दशधा धरणी विप्लुता ... २५५ ... ४६ पृथ्वीराजस्य भ्रूभङ्गेन नड्डूलदुर्गवासिभिर्धनु- र्नामितम् ... ... २५६ ... ५० पृथ्वीराजस्य भृकुटिप्रतापवर्णनम् ... २५६ ... ५१ एकादशः सर्गः पृथ्वीराजस्य तेजोवर्णनम् ... २५८ ... १-२ मन्त्रिणः कदम्बवासस्य मन्त्रणा ... २५८ ... ३-५ प्रतीहारागमनम् ... ... २५६ ... ६ गुर्जरमण्डलाद्दूतागमप्रार्थना ... २५६ ... ७-८ गुर्जरकृतगोरिपराभववर्णनम् ... २५६-६० ... ६-१२ पृथिवीभटविज्ञप्तिः ... ... २६०-६२ ... १३-२३ दूतपरावर्त्तनोत्तरं पृथ्वीराजस्य चित्रमण्डप- प्रवेशः ... ... २६२ ... २४ पृथ्वीराजस्य पूर्वजन्मकथा ... २६२-६० ... २५-१०४ तिलोत्तमाचित्रदर्शनेन पृथ्वीराजचेतसि स्मरोदयः ... ... २६० ... १०५ द्वादशः सर्गः तिलोत्तमाचित्रदर्शने पृथ्वीराजस्य रुचिवृद्धिः २६२ ... १-२ तस्य चेतसि कामाङ्कुरोत्पत्तिः कामवशी- भावश्च ... ... २६२-३०३ ... ३-३८ पृथ्बीभटस्य पुनर्विज्ञप्तिश्चिन्ताजलधेः समु- द्धारश्च ... ... ३०३-५ ... ३६-४४ कामासक्तस्य पृथ्वीराजस्य चक्षुःश्रोत्रादिषु कामविकारवर्णनम् ... ... ३०५ ... ४५-४७ चित्रगृहान्निर्गमनम् ... ... ३०६ ... ४८

( ११ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या पृथ्वीभटस्य स्वगृहगमनम् ... ३०६ ... ४६ पुरतः समानीतमपि वाजिनं प्रति पृथ्वीराज- स्योपेक्षा ... ... ३०६ ... ५० तस्य पदातेरेव गृहगमनम् ... ३०६-७ ... ५१ तस्य दक्षिणनेत्रस्फुरणम् ... ३०७ ... ५२ उत्तमशकुनपूर्वकं स्वहर्म्यप्रवेशः ... ३०७ ... ५३-५४ सलिलादपि निर्ययौ रसेत्यादिश्लोकश्रवणम् ३०८ ... ५५-५६ पद्मनाभस्याह्वानं श्लोकपाठकजिज्ञासा च ३०८-९ ... ५७-५९ कश्मीरादागतो जयानकोऽयमित्युत्तरम्... ३०९-११ ... ६०-६६ राज्ञस्तस्य दर्शनाय निर्गमः ... ३११ ... ६७ जयानकं प्रति प्रश्नः ... ... ३११ ... ६८ जयानकस्योत्तरम् ... ... ३११-१४ ... ६९-७८

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है; यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त (blank) है।

पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. [ प्रथमः सर्गः ]

• • • • • • • • • • • • • • • • • • *¹ न्ता प्रतिबिम्बिता विश्वान्तरवर्तिनो भावा················स्मतादृग्यः कैविप्रवर्हा··············(l. 1)नसं तस्य पर्युदासं सदृशमित्यर्थः कैला- [स]स्यापि स्फटिकमयत्वेन वस्तुसंक्रान्तः एव········(l. 2)सं सुखदा- यिनमाश्रित्य वसन्तमानन्देश्वरं प्रपद्येहं शरणकरोम्यहम् ॥ 1. ऊनेन [नेत्र⁵त्रि](l. 3)तये[न] -- ◡--[ताता]धिकतापराधम् · न ब्रह्मचर्येण न लब्धसाम्य- स्सदाशिव ≍ - - ◡ - [कु]मारं: (?) ॥ पञ्चमुखस्सदाशिवस्तस्यं (l 4) प[ञ्चमुखस्य पञ्च] दर्शं नेत्रा[णि भ]व- न्ति षण्मुखस्य तु द्वादश अत ईश्वरनेत्रे कुमार········(l 5)········ ········खात्स········दासीत्षण्मुखस्यैकं¹¹ मुखमधि[कं] भवति तेन [ताताधि(l. 6)कतापरा]धं संशोध्यन्निव कुमा[रः]············म······ ······रा······[पा]यात् ॥ 2. 1 Two leaves, i.e., three pages, missing. 2 Is it यस्मिंस्तादृग्यत्कं° ? 3 Read तस्याप°. 4 Restore संक्रान्तविश्वान्तरवर्तिभावकविप्रवह्रान्तरपर्युदासम् । कैलासमाश्रित्य ◡--◡-मानन्देश्वरं देवमह प्रपद्ये ॥ (?) 5 Ms. ॱ. 6 Ms. का. Is it विशोध्य ? 7 Ms. वह्मां. 8 Ms. ⸬मारः lc. on margin. 9 Comm. runs on after शिव ≍ in the text. 10 Ms. °दर्शं. 11 Ms. °स्यैवं. 12 Ms. °धसु°.

२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . अचुम्बितार्थप्रति(1.7)[भान]भानु- र्वल्मीकजन्मा कवितावता[रः] . [स पातु वो यः] प्रबबन्ध पूर्व- मनन्तरं दाशरथिर्ज(1.8)जृम्भे ॥ अचुम्बि[तानामनुच्छि]ष्टानामनुल्लिखितानामर्थानामभिधेयानां व- स्तूनां च प्रतिभान(1.9) प्रकाशने वाल्मीकिर्युष्माञ्चेत् . तमेवोल्लेखं प्रकाश- यितुं वाल्मीकिं……………³ष्टे . यो(1.10) रामोत्पत्तेः पूर्वमेव रामचरित्रं प्रबद्धवान् पश्चाद्रामोस्फुरत् ॥ ३. [षड्दर्श]नर्तु⁴स्त्रिदिवं पु(1.11)राण- द्वीपोदधिं वेदममुद्रमेघम् • नभस्तलं व्याकरणग्रहाणां काव्यं व्यध— — प— —⁵(1.12)वोव्यात् ॥ दर्शनान्येव षट्संख्यत्वादृतवस्ते[षां] त्रिदिवं स्वर्गे [विरू]द्धानामपि तेषामेकत्र निवा(1.13)सात् पुराणान्येवाष्टादशसंख्य[त्वाद्वीपास्तेषा]मुद- धिम् तेषां तत्र वर्तित्वात् व्याकरणा(1.14)न्येव नवसंख्यत्वादग्रहास्सूर्याद- यस्तेषामाकाशं तदेकमु…………त्त्वान् वेदा एव समुद्राश्च(1.15)[सु]स्सं- ख्याताः⁷ तेषां मेघं वर्धकं यो महाभारताख्यं काव्यमकरोत्स व्यासो वो रक्षेत् ॥ ४. असत्य— (1.16) ५. [Lines 17 to end of page missing * ] ∙∙∙रयन् अन्तर्भावितण्यर्थोत्र करोतिः⁸ वेदवत्सत्यं रामायणं चकारेत्यर्थः त्रिसंख्यत्वाच्च त्रय्य(1.1)नुकरणम् . अतोस्माद्धेतोर्द्वितीयो मुनीन्द्रो व्यासः

1 Ms. °सुष्टिं. 2 Ms. वल्मी°. 3 Is it विशिनष्टि ? 4 Ms. °नंतुत्रि°. 5 Is it व्यधाद्व्यासमुनिः स ? 6 Ms. °यं lc. under l. 15. 7 Ms. °ताते°. 8 Ms. °तिवे°.

प्रथमः सर्गः . ३ पुराणानां समसंख्यैरष्टादशभिः पर्वभिः स्वकाव्यं (l.2) पुराणाजातन्वची- करत् . पुराणवत्सत्यं महाभारतमित्यर्थः . पर्वभिरिति ह्क्रोरन्यतरस्यां(l.3)- मिति तृतीया ॥ 6. सत्काव्यसंहारविधौ खलानां दीप्तानि वह्नेरपि मानसानि . भासस्य (l.4)काव्यं खलु विष्णुधर्मा- न्त्सोप्याननात्पारतवन्मुमोच ॥ सतां काव्यं तद्विषये संहारविधौ दाहे⁴ दोषारोपणेग्नेरपि(l.5)सकाशा- द्दुर्जनानां चित्तानि दीप्तान्यजडानि भवन्ति . अत्र साधनमाह सोग्निरपि भा- समुनेः काव्यं वि(l 6)ष्णुधर्मान्मुखान्मुखात्त्यक्तवान् नादहदित्यर्थः. पारतवदित्युपर्मा अग्निहिं वस्त्वन्तरवत्पार(l.7)तं दग्धुमशक्तो मुखान्मुञ्चति . भासव्यासयोः काव्यविषये स्पर्धां कुर्वतोस्सर्वोत्कर्षवर्तित्वेन प(l 8)रीक्षकान्तराभावात् परी- क्षार्थमग्निमध्ये तयोर्द्वयोः काव्यद्वयं क्षिप्तम् तयोर्मध्याद्विर्विष्णुधर्मा(l.9)- न्नादहदिति प्रसिद्धिः . खलैस्तु प्राप्तं सत्काव्यं दह्यते इत्यग्नेस्सकाशात्खलानां दाहकत्व(l.10)मित्यर्थः ॥ 7. मध्येबुधं ये कवयो भवन्ति बुधाः कवीनामपि सन्निधाने . सर्वज्ञता मूर्ख(l.11)सभा[सु तेषां] [ल]भ्येतँ [वि]द्वत्कविगालिदानैः ॥ पण्डितमध्ये ये कविभावमेवँ नाटयन्ति तथा क(l.12)विसन्निधौ प- ण्डितत्वं चाभिनयन्ति तेषां मूर्खसभासु सर्वज्ञता कवित्वं विद्वत्वं च लभ्येत. अत्र हेतुः विद्वां(l.13)सश्च ते कवयश्च तेषां गालिदानैराक्रोशकथनैः विद्व- 1 Pāṇini, 1. 4. 53. 2 Ms. स्वकां॰. 3 Ms. ॰र्मांत्सो॰. 4 Ms. सं to ॰ह lc. on margin. 5 Ms. ॰न्यजडां lc. under l 5. 6 Ms. ॰प lc. under l. 7. 7 Ms. ॰ध्यादृ lc. on margin. 8 Ms. मूर्जं. 9 Ms. ल्भ्ये॰. 10 Ms. ॰मेव lc. under l. 11. 11 Ms. कवि to च lc. under l. 12.

४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. · 'स्कविविषया गालीर्दत्वां ते स्वात्मानं(l.14) नियतगुणं प्रकाशयन्ति . मूर्ख- सभास्विति विद्वत्सभासु गालिदानं विनैव तेषां नियतगु(l.15)णत्वप्रकाशं- नार्थम्. विद्वत्वं कवित्वं चैकत्र न सर्म········अथवा विदुषो क··· ···(l.16)···तां······················तैस्तेषां पण्डितर्त्वाभावः प्रकटो भवति ॥ 8 - निधानकुम्भानिव भू (l.17) ⏑ – – – [खलोय]मुत्साद्य कवीन्विधाता . राज्ञां विना पुण्यबलं करोति तिरोहितान्मत्सरिकृष्णसर्पैः ॥ (l.18) भूमौ राज्ञा········विना पुण्यरहितानां राज्ञामयं खलः कवींस्तिरो- हितान्करोति च्छादयति (l.19) किं कृत्वा मत्सरेण एव कृष्णसर्पैस्तैरुत्साद्य मत्सरेणोद्धत्येत्यर्थः . यथा विधाता निधी(l.20)न्कृष्णसर्पैरूत्साद्य ति- रोधत्ते [विना] पुण्यबलम् . अयमिति प्रत्यक्षनिर्देशः खलस्य कवितिरस्कारे (l.21) स्वात्मप्रच्छादनाभावार्थः ॥ 9. विद्वान्कवेर्यो विहितानुकारः ⏑ – – [गो]पयितुं यतेत . (l.22) वैरायमाणैस्स वराङ्गनाभ्य- स्सरूयं न किं वर्षवरैः करोति ॥ कवि·················[प](l 23 ** 1¹⁰)ण्डितत्वं गोपयति स वराङ्गनाभ्यो वैरं संघर्षं कुर्वद्भिर्वर्षवरैश्शण्डैस्सरूयं तन्मध्ये प्रवेशं किं न 1 Ms. °लीन्दृत्वा. 2 Ms. सूर्जं. 3 Ms. मूर्ख° to °र्थम् ringed with a line. 4 Is it समवतिष्ठते ? 5 Is it कवीनां ? 6 Is it गालिदानतरते° ? 7 Ms. कवि° lc. under पण्डित°. Is it पण्डितत्वकवित्वभावः ? 8 Ms. °ताम°. 9 Ms. °शयिं°. Is it निजं गुणं गोप° ? 10 Ms. has पृ. वि. ३, vertically written on margin. 11 Ms. °श्शदै°.

प्रथमः सर्गः , ५ करो(1.1)ति यथा स्वं शब्दं छादयितुमङ्गनारूपमभिनयञ्शण्ढोङ्गनात्वं न लभते तथा विद्वान्पाण्डित्यं छादय(1.2)न्नपि कवित्वं न लभते इति तात्पर्यम् . वैरायमाणैरिति शब्दवैरैत्यायिः . शण्ढो वर्षवरस्तुल्यावि(1 3)ति कोशः॥ 10. कवित्वपाण्डित्यतटद्वयेन सरस्वती सिन्धुरिव प्रवृत्त्या . एकत्र पेयूषमयो रसोय(1 4)- मन्यत्र मात्सर्यविषात्मकोस्याः ॥ नदीव सरस्वती कवित्वपाण्डित्यरूपेण तटद्वयेन प्रवह(1 5)ति अस्या- स्तसरस्वत्या एकत्र भागे कवित्वेमृतरसो भवति अन्यत्र भागे मत्सरविषरूपः . पंडिता (1.6) मत्सरग्रस्ता इत्यर्थः . सरस्वती नदी च तटद्वयेन वहति ॥ 11. गुणैस्समृद्धोप्युपवेशनीय(1.7)- स्

६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तमद्वितीयैव कवेर्विवेक्तुं (l. 13) दृष्टिर्भवत्यत्यधिकाधिकारा ॥ वाचामीशस्य महापण्डितस्य शिष्यो विबुधाधिराजः पण्डिताग्र(l. 14)- णीर्दृशां विचाराणां सहस्रेण सहस्रशो विचार्यैत्यर्थः यन्नालोचयति तद्वि- वेक्तुमं(l. 15)[द्विती][यैका]प्रतिमल्ला चं कवेर्दृष्टिर्विचारे [अधिका]धिकारा योग्या भवति. सहस्रशः कृतविचार[: पण्डि]तो य(l. 16)न्न जाना[ति] ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ कृद्विवेकं (?) न जानातीत्यर्थः . अथ च बृ[हस्पति]शिष्यो देवः . [इन्द्रो] यन्नेत्र[सहस्रे]ण न(l. 17)॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰वं शुक्रस्य दृष्टिः पश्यति ॥ १३. विशोधने सत्कविभारतीनां शुद्धोपि पाण्डित्य(l. 18)गु[णों न] योग्य॑ः . [न क्षि]प्यते भस्म विशुद्धिकामै- रपां हि पातव्यतयोद्धृतानाम् ॥ सत्कविवाचो शोध(l. 19)ने उपस्कारे [शुद्धो]पि पाण्डित्यगुणो न योग्य॑ः . अत्र दृष्टान्तमाह पेयत्वेनोद्धृतानां ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰(l. 20)ला ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ शो ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ र्दन क्षिप्यते . पातव्यं जलं भस्मना क्षिप्तेन यथा त्याज्यतामेव प्राप्नोति तथा . स(l. 21)रसमपि काव्यं [प]ण्डितो[प]न्यस्तेनोपस्करे[ण] ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॥ १४. परीक्षकाणां (l. 22) रुचिमाकलय्य प्रकाशनीयः कविना प्रकर्षः . असात्विकां [हि प्रकृतिं विलोक्य तीक्ष्णोभ्युपायो भि?](l. 23)षजा न योज्यः ॥

1 Ms. °दृां. 2 Ms. °मद्विवेक्तुम°. °द्विवेक्तुं struck out with vertical strokes. 3 Ms. °दिति.° 4 Ms. प्रं° to च lc. under l. 15. 5 Is it पश्यति तदेकैक ? 6 Is it योग्यः both in text and comm. ? 7 Is it जलानां शोधनाय मुन्न ? 8 Ms. काव्य. 9 Ms. क्रां°.