प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

२ | प्रियदर्शिकायां

पादावष्टम्भसीदद्वपुषि दशमुखे याति पातालमूलं क्रुद्धोऽप्याश्लिष्टमूर्तिर्भयघनममया पातु तुष्टः शिवो नः ॥ २ ॥ ( नान्द्यन्ते ) सूत्रधारः—( परिक्रम्य । ) अद्याहं वसन्तोत्सवे सबहुमानमाहूय नानादिग्देशादागतेन राज्ञः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्तः । यथास्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेनापूर्ववस्तुरचनालंकृता प्रियदर्शिका नाम तथा च पादस्य हरचरणस्य अवष्टम्भेन निर्भरनिक्षेपेण सीदत् खिद्यमानं वपुर्यस्य तस्मिन् दशमुखे पातालमूलं याति सति । रावणचेष्टितेन क्रुद्धोपि भयेन घनं दृढं यथा तथा उमया आश्लिष्टमूर्तिरसन् तुष्ट प्रीत शिव व पातु ॥ स्रग्धरा वृत्तम् । लक्षणं—म्र्भनैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियुतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । इति ॥ २ ॥ श्लोकपादरूपाणि पदत्वान्यु- पगमतदष्टापदैयं नान्दी । तदुक्तं नाट्यप्रदीपे—श्लोकपादं पदं येथिनुचिस्तत्समाश्ररे । परेत्ववान्तरायथेस्वरूपं पदमूपिरे ॥ इति ॥ नान्दीश्रोकस्याद्यक्षयोरादौ भूर्देवताओ मगण प्रयुक्तस्तेन गणशुद्धि । उक्तं च भागतेन । क्षेमं सर्वगुहर्दसे मगणो भूमिदैवतः । इति । नान्द्यां मनाक् काव्यार्थसूचने कर्तव्यमित्युफल्यान्नदिनापि तथा कृतम् । तथाहि प्रथमश्लोके साक्षाद् गौरीशब्देन नाविवाख्याश भूम्यस्यानुलद्विरित्यनेन सरसा रात्रिमु- कण्ठभेन दत्तवृद्धलक्ष्खलत्कथिसिजो विवाह इत्युक्तिरित्येरितेने सरया षङ्कुविना कृतमवगाह्ने मुहुर्मुहुरथ स्निग्धकेनोराधयत्यलाभादयं पश्यन्ती वरमित्यनेन तस्या- यादृच्छिक मन्तराजदर्शनं तदुत्पन्नं सारामायगौहराश्चर्यं दिया प्रदान इत्यनेन रक्तानुरागस्य राज्ञ्या परिजनज्ञानवारीजिहीर्षया गोप्यं रोध्येत्यादिना गर्भनाटके मनोरमायाः स्थाने देवी- विप्रलम्भपूर्वं स्वयमेव भूयता राज्ञा संगतामारुन्धवां दृश देव्या शारुया स्पर्धाकुलतया इत्यनेन नायिकाया द्वितीयाङ्के षष्टवित कमलशनान्मित्यम सूचित रापुरल्लखमित्याद्य- र्थाजाते सूचितम् । द्वितीयश्लोवगतेन च कैलासशखित्यादिना कलिङ्गराजकृते स्तवर्मणो राज्यपरिश्रंश पादावष्टम्भेत्यादिना कलिङ्गनृपस्य य सराजसैनिकामन्तदिसयस्य दुर्ग- प्रवेशस्तद्विनाशाच्च आश्लिष्टमूर्तिरित्यनेन स्वकर्मण पुनद्राज्यप्राप्त्या परितुष्टाया राज्ञ्या राज्ञो हस्ते प्रियदर्शिकासमर्पणमित्यादि प्रबन्द्यार्थे सूचित ॥ नान्द्यन्त इति—नान्दीलक्षणमादिभरते—आशीर्वचनसंयुक्ता श्लोक काव्यार्थ- सूचकः । नान्दीति कथ्यंत तस्यां पदद्विनियमोपि वा । नान्दीपदैद्वादशभिरष्टाभिर्वाप्यल- कृता ॥ इति । एतल्लिक्षितंलाट्यदीपे—नन्दति पाव्यानि यथोदरर्गाः सुशील्या पारिषदाश्च सन्तः । यस्मादल राजनतिवृद्धिर्र्त तस्मादियं सा वथितेह नान्दी ॥ इति । सूत्रं प्रयोगनानुगर्न धारयति सूत्रधार । सङ्के—नाट्यस्य यदनुष्ठान तत्सूत्रं स्यात्स- बीजकम् । रङ्गदैवतमूहारान्तसूत्रधार उदीरित ॥ अनुद्रव्यगुणानेतु प्रदेशि च वस्तु । रङ्गप्रसाधनप्रौढः सूत्रधार इहोच्यते ॥ इति । नाना दिशो येषां ते नानादिशः । ते च ते देशाश्च तेभ्य आगतेन । अभिनूमानं पूर्वं यस्याः सा आदृत्यै । आदृतो या वस्तु वृत्तस्त राज्ञ रच्या घटना तथा अलंकृता । प्रियदर्शिका नामेति । नाटिका राज्ञादीनां १ हर •