पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९६४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] ( १०) सू-ॐ ॥ तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपि नियमात् द्रूपाभावेभ्यः ॥ ॐ ॥ ४० ॥ असुरजातेरेवासुरत्वं देवजातेरेव देवत्वं जैमिनेरपि सिद्धमेव । 'नासुरा दैवीं न देवा आसुरीं न मनुष्या दैवीमासुरीं च गतिमीयुरात्मीयामेव जातिमनुभव न्ति' ( ) इति नियमश्रुतेः । 'नासुराणां दै वं रूपं न देवानामासुरं न चोभयं मनुष्याणां यो यद्रू पः स तद्रूपो निसर्गो ह्येष भवति' ( ) इत्य तद्रूपत्वश्रुतेः । 'तं भूतिरिति देवा उपासांचक्रिरे ते (१०) जैमिनिमतेनापि स्वरूपाभिभवो नेत्येतमर्थं समर्थयत्सूत्रं पठति - तद्भूतस्येति ॥ अत्र तच्छब्दो देवासुरनरपरामर्शकः । भूतश ब्दः स्वाभावरूपजात्यर्थकः । यद्वा - तदिति भावप्रधानं, भूतशब्दः प्रा प्तौ, तुशब्दोऽवधारणे । तद्भावस्तत्त्वम् । सिद्धमिति शेषः इत्याशयेन तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपीति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे - असुरेति । अ सुरजातेरिति बहुव्रीहिः । जातिः स्वभावः । तथा चासुरस्येत्यर्थः । दे वजातेरित्यप्येवमेव व्याख्येयम् । उपलक्षणमेतत् । मनुष्यजातेरेव म नुष्यत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् । यद्यप्यभ्यर्हितत्वात् देवजातेरेव देवत्वमि ति प्रथमं वक्तव्यम् । तथाऽपि श्रुत्यनुसारेणैवमुक्तम् । जैमिनेरपीति । न केवलं व्यासस्येत्यपेरर्थः । अनेन पुरुषार्थादिनय इवात्र व्यवस्थितं विकल्पो नास्तीति सूचितम् । केन हेतुना जैमिनेस्तत्सिद्धिरित्यतो नियमेत्याद्युक्तं सूत्रे । तत्र नियमादिशब्दस्तच्छ्रुतिलक्षकः । तद्रूपं प्रा ग्विद्यमानस्वभावः, तन्नेत्यतद्रूपं, भावप्रधानमेतत् । अभावशब्दो भा वस्याप्युपलक्षक इति भावेन तमंशं व्याचष्टे - नासुरा इति । 'असु राः' अयोग्याः 'दैवीं गतिं' देवस्वभावं 'नेयुः' न प्राप्नुवन्ति । एवं देवा मनुष्याश्च स्वस्वान्यगतिं न यन्ति । किन्त्वात्मीयां स्वीयामेव 'जा तिं' स्वभावमनुसृत्य भवन्तीत्यर्थः । रूपमिति । रूप्यते निरूप्यते व्या वर्त्यते वस्त्वनेनेति रूपं सम्यग्ज्ञानादिधर्मः । यो जनो यद्रूपो यल्लक्ष णोपेतः स तद्रूप एव । कुतः ? 'हि' यस्मात् 'एषः' सम्यग्ज्ञानादि धर्मः 'निसर्गः' स्वभावो भवतीत्यर्थः । 'देवाः' योग्याः 'तं' परमा