पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ] ( २ ) आत्मेत्युपासनं कार्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः । नानाक्लेशसमायुक्तोऽप्येतावन्नैव विस्मरेत् ॥ इति भविष्यत्पर्वणि । ( ३ ) आत्मा विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः । सर्वेषां च मुमुक्षूणामुपदेशश्च तादृशः ॥ कर्तव्यो नास्य हानेन कस्य चिन्मोक्ष इष्यते ॥ इति ब्राह्मे ॥ ३ ॥ —::— सिद्धमिति च शेषः । योजना तु पूर्ववदेव । ग्राहयन्तीत्यस्योपदिश- न्तीत्यर्थः । सन्तः शिष्यानिति शेषः । चशब्द उपदिशन्तिग्राहय- न्त्योः समुच्चये, तुशब्दसूचितहेतुसमुच्चये चेति ध्येयम् ॥ ( २ ) यदात्मत्वोपासनस्य मोक्षसाधनत्वं तुशब्दार्थत्वेनोक्तं मोक्षा- र्थिभिरित्यनेन, तत् कुतो ज्ञायत इत्यत आह--आत्मेति ॥ 'आत्मा' स्वामीत्युपासनं 'सर्वथा' सर्वप्रकारेण यावच्छक्ति सदा कार्यमेव । 'एतावत्' आत्मत्वमात्रं वा न विस्मरेदित्यर्थः । भविष्यत्पर्वणीत्य- स्योक्तत्वादिति शेषेणात्मेति प्रतिज्ञावाक्येनान्वयः ॥ ( ३ ) केचित्तु—विष्णुरात्मतया जीवत्वेनोपास्यः । कुतः ? यतः 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्युपगच्छन्ति 'तत्त्वमसि' इत्यादिना ग्राहयन्ति च शिष्यानित्यहंग्रहे प्रत्यगर्थस्य जीवात्मत्वग्रहणमेतदधिकरणप्रति- पाद्यतया वर्णयन्ति । तदयुक्तमिति भावेनाह—आत्मेति । कर्तव्यमि- ति विपरिणामेनाकृष्यते । तथा च विष्णुः 'आत्मा' स्वामीति ध्यानं कर्तव्यम् । कथम् ? 'विशेषणविशेष्यतः' भावप्रधानः सावधारण- श्च । मुमुक्षूणामिति तृतीयार्थे षष्ठी । तथा च सर्वैरपि मुमुक्षुभिर्वि- ष्णुरात्मा स्वामीति विशेषणविशेष्यभावेनैव ध्यानं कर्तव्यम् । न तु विष्णोर्जीवात्मत्वविधानेन । न केवलं ध्यानं, किन्तु तादृशः आत्मा वि- ष्णुरिति विशेषणविशेष्यभावोपेत उपदेशश्च कर्तव्यः । 'अस्य' आ- त्मत्वस्योपासनस्य 'हानेन' त्यागेनास्याकरणे कस्यापि मोक्षो नेती- ष्यते प्रामाणिकैरिति स्मृत्यर्थः । ब्राह्म इत्यनन्तरं अर्थान्तरं दूषितमि- ति वाक्यशेषः ॥ २ ॥ ॥ इति आत्माधिकरणम् ॥ ——