पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१००० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ] सर्वार्थो प्रथमा यस्मात्सप्तम्यर्था ततो मता ॥ इति ॥ ४ ॥ —-:--— ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू--ॐ ॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ॐ ॥ ५ ॥ ब्रह्मदृष्टिश्च सर्वथा कार्यैव परमेश्वरे । उत्कृष्टत्वात् । जना । इति ब्रह्मतर्के इत्यन्वयः ॥ ३ ॥ ॥ इति प्रतीकाधिकरणम् ॥ —*— ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्मत्वोपास्तेरावश्यकत्वं समर्थ्यते । ब्रह्मत्व स्यैव सदा विशिष्ट्योपासने कारणाभावान्न ब्रह्मत्वं सर्वथोपास्यमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—ब्रह्मेति ॥ अत्रात्मेति सूत्रात्परमेश्वर वाची सप्तम्यन्ततया विपरिणतः आत्मशब्दोऽनुवर्तते । एवं तुशब्दोऽ पि सर्वथेत्यर्थकस्सन् गुणान्तरोपासनादस्य विशेषद्योतकोऽवधारणा र्थश्चार्थकश्च । कार्येति शेष इति भावेन ब्रह्मदृष्टिरिति प्रतिज्ञांशं व्या चष्टे—ब्रह्मदृष्टिरिति । चः समुच्चये । एवकारो भिन्नक्रमः । तथा च न केवलमात्म दृष्टिः, किन्तु ‘परमेश्वरे’ भगवत्येव ‘ब्रह्मदृष्टिः’ सर्वो त्कृष्टत्वोपास्तिश्च कार्येत्यर्थः । सा च परोकरीत्या न प्रतीके कार्या ‘न हि सः’ इति पूर्वन्यायेन निरस्तत्वात्किन्तु भगवत्येवेति भावेनाह— परमेश्वर इति । उभयोपास्तिप्रकारस्तु वक्ष्यते । कुत इत्यत उत्कर्षा दिति हेतुं व्याचष्टे—उत्कृष्टत्वादिति । परमेश्वरस्येति विपरिणामेना नुषङ्गः । यद्वा—ब्रह्मत्वस्येति शेषः । अथ वा—ब्रह्मदृष्टेरिति विपरिणा मेनान्वयः । ननु सूत्रे उत्कर्षादित्युकम्, भाष्ये चोत्कृष्टत्वादिति तदे वोक्तम् । तत्कथमनेन हेत्वर्थनिर्णयः कथं च हेतुसद्भाव इति चेदुच्य ते, यथा आत्मदृष्टिस्तथा ब्रह्मदृष्टिः ब्रह्मत्वोपास्तिश्च परमेश्वर एव का र्येति प्रतिज्ञा । तत्र हेतुः—उत्कर्षादिति तस्यार्थः । परमेश्वरस्योत्कृष्ट त्वादिति भगवतो ब्रह्मत्वोपास्त्या उत्कृष्टत्वसिद्धेः । ब्रह्मत्वोपास्तौ उ पासकेन कृतायां भगवदुत्कृष्टत्वोपास्तिरेव कृता स्यादिति फलिता र्थः । ननु ब्रह्मत्वोपासनेऽपि कथमुत्कृष्टत्व