पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ९९९ नामादिस्थितिरेवात्र ब्रह्मणो हि विधीयते । लक्षकम् । तत्त्वप्रदीपोऽप्युभयोपलक्षकत्वाभिप्रायः । तथा चोपलक्ष णापक्षे फलवाक्ये उभयोः प्रथमात्वेन द्वितीयात्वाभावेऽपि विधिवा क्ये ब्रह्मपदानुवर्तनेनोभयोर्द्वितीयात्वं सम्पाद्य द्वितीयात्वत इत्येतत्प रतया योजनीयमिति सिद्धयति । अनेन ‘वाचं ब्रह्म’ इत्यादिवाक्य मपि गृहीतं भवति । शाखान्तरे प्रथमात्वादिति तत्त्वप्रदीपस्तु शाखा न्तरीयविधिवाक्य इत्यर्थकः । ‘मनो हि ब्रह्म मन उपास्व’ (छा० ७ - ३ . ) इत्यत्रत्यश्रुतिवत् ‘नाम हि ब्रह्म, वाग्घि ब्रह्म’ इ त्यपि शाखान्तरे पाठोऽस्तीति तदभिप्रायको वा भवतीति न तद्वि रोधः । अन्ये तु—उपलक्षणां विना ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः’ इत्य त्रेव प्रथमात्वत इत्यस्य प्रथमा च द्वितीया च प्रथमे तयोः भावः प्रथमात्वम् , तत इत्यर्थ इत्याहुः । एके तु — ‘मनो हि ब्रह्म मन उपास्व’ इति पुनराख्यप्रतीकविषयवाक्ये मनो हि ब्र ह्मेति मनोब्रह्मपदयोः प्रथमान्तत्वदर्शनात्तद्वाक्यबलेन ‘नाम हि ब्र ह्म, वाग्घि ब्रह्म’ इत्यादिवाक्यानां सर्वत्रोहे क्रियमाणे नामादिप दानां ब्रह्मपदस्य च सर्वत्र प्रथमान्तत्वमस्तीति भावेन ‘नामादि प्राणपर्यन्तमुभयोः प्रथमात्वतः’ इत्युक्तम् । एवमेव शाखान्तपाठोऽप्य स्तीति सम्प्रदायविद इत्याहुः । प्रथमात्वत इत्यनन्तरं निमित्तादिति शे षः । उभयोरैक्यदृष्टिरिति । अभेदोपास्तिरित्यर्थः । अत्र कर्तव्यतयो च्यत इति शेषः । भ्रान्तिरित्यस्य भविष्यतीत्यनेनान्वयः । सामानाधि करण्यबलेन तथा भ्रान्तिसम्भवादिति भावः । भ्रान्तौ मूलकारणमा ह—‘अबुधानां’ अज्ञानामिति । ननु कस्मादियं भ्रान्तिरबुधानां क ल्प्यते, बुधानामेवं प्रमैव किं न स्यादित्यत आह—नामादीति । नामा दौ स्थितिरवस्थानं ‘अत्र’ ‘नामब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु ‘ब्रह्मणो’ ‘धि ष्णोः ‘हि’ यतः ‘विधीयते’ अभिधीयते । नामेति प्रथमाया वाचमि ति प्राणमिति द्वितीयायाश्च तर्हि का गतिः इत्यत आह—सर्वार्थेति । प्रथमेति द्वितीयाया अप्युपलक्षकम् । तथा च यस्मात्प्रथमा ‘सर्वार्था’ सर्वविभक्त्यर्थका तथा द्वितीया प्रथमा व्यतिरिक्तसर्वार्था ‘ततः’ त स्मात् ‘सप्तम्यर्था’ सप्तमीविभक्त्यर्था अधिकरणत्वार्थका मतेति यो