पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९९८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ] ( २ ) ब्रह्मतर्के च । नामादिप्राणपर्यन्तमुभयोः प्रथमात्वतः । ऐक्यदृष्टिरिति भ्रान्तिरबुधानां भविष्यति ॥ तत्त्वाच्चान्न स न व्याकृतः ॥ ( २ ) तत्तत्त्वत्वेनैवोपासनं कार्यं, न त्वभेदेनेत्युक्तार्थे स्मृतिं चाह- ब्रह्मतर्के चेति ॥ अयमर्थ उक्त इति शेषः । न केवलमस्माभिरिति चा- र्थः । नामादीति । नामशब्दादीत्यर्थः । आदिशब्देन वाङ्मनःसङ्कल्प- चित्तध्यानविज्ञानबलान्नाप्तेजआकाशस्मराशाशब्दा गृह्यन्ते । 'प्राणप- र्यन्तं' प्राणशब्दपर्यन्तं 'उभयोः' नामादिब्रह्मपदयोः । यद्यपि नामा- दिशब्दास्सर्वानुगतब्रह्मशब्दाश्च बहव इति द्विवचनानुपपत्तिः । तथा- ऽपि प्रत्येकवाक्यविवक्षया राशिद्वयविवक्षया वा तदुपपत्तिः । प्रथमा- त्वत इति । प्रथमाविभक्त्यन्तत्वादित्यर्थः । केचित्तु—ननु छान्दोग्ये 'ना...पास्व, वाचमुपास्व' (छा. ७-१..) इत्यादिविधिवाक्यं, 'स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य कामचारो भवति.. ..वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य' (छा.७-१..) इत्या- दिफलवाक्यं च श्रूयते । तत्र चोभयोः द्वितीयान्तत्वमेव, न प्रथमा- न्तत्वं तत्कथमेतदिति चेत्—न, यतो 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत' इति शाखान्तरीयपाठाभिप्रायेणेदं वचनम् । छान्दोग्यानुसारे- ण तु 'प्रथमात्वतः' इत्येतद्द्वितीयात्वादित्यस्योपलक्षकम् । द्वि- तीयात्वेऽपि देवदत्तं सिंहं विद्धीत्यादौ विधिबलेनैवप्रतीतेः । य- थोक्तं तत्त्वप्रदीपे प्रथमात्वत इति सन्निकृष्टोपलक्षणं, प्रथमात्वात् द्वि- तीयात्वादित्यर्थः । शाखान्तरे प्रथमात्वादित्याहुः । तन्न, भाष्यपुस्त- केषु शाखान्तरपाठस्यादर्शनात्, तत्त्वप्रदीपरीत्या शाखान्तरपाठस्य स्मृत्यभिप्रेतत्वेऽपीह भाष्ये तदुपादाने नियामकाभावाच्च, फलवाक्य- गतनपुंसकनामब्रह्मपदयोरितिशब्दशिरस्कयोः प्रथमान्तत्वेन तयोर्वि- षयत्वे सति सम्भवति द्वितीयान्तत्वमाश्रित्याक्षेपस्य तदज्ञानमूलत्वा- च्च । यथोक्तं छान्दोग्यव्यासतीर्थीये—नाम ब्रह्मोपास्वेत्याद्युक्ताः द्वितीयाः स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते इत्याद्युक्ताः प्रथमाश्च सप्तम्यर्थतया व्याख्या- ता इति । तस्मात् छान्दोग्यस्थफलवाक्यानुसारेणैवैतद्वचनम् । पर- न्तु प्रथमात्वत इत्येतदजहत्स्वार्थलक्षणया द्वितीयात्वत इत्यस्याप्युप