पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[अधि - ५० सू - ६० ] दीपिका सहितम् . १००३

त्स्वाश्रयत्वान्मुक्तौ तत्र लयस्यापेक्षितत्वाच्चोपपन्नं ते षां तथोपासनम् । ( २ ) नारायणतन्त्रे— आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु । गुणानां स्मरणाशक्तौ विष्णोर्ब्रह्मत्वमेव तु ॥ स्मर्तव्यं सततं तन्न कदाचित्परित्यजेत् । अत्र सर्वगुणानां च यतोऽन्तर्भाव इष्यते ॥ उपासकपरः । यतः यस्योत्पत्तिस्तत्र तस्य लयनियमाच्चासिद्धिरिति भावः । ननु सूर्यादिदेवानां विविधस्थानेषु चरणेन सदा भगवच्चक्षु राद्याश्रितत्वाभावात्तदभावेऽपि तथोपासनेऽन्यथोपासनप्रसङ्गादेतद् युक्तमित्याशङ्कोत्तरत्वेनाप्युपपत्तेरित्येतद्व्याचष्टे—स्वाश्रयत्वादिति । अङ्गानामिति शेषः । तथा च नित्यं रूपान्तरापेक्षया अङ्गानां स्वाश्रय त्वान्नोक्तानुपपत्तिरिति भावः । चशब्दो हेतूनां समुच्चये । निगमयति— उपपन्नमिति । युक्तमित्यर्थः । ‘तेषां’ देवानां ‘तथा’ स्वाश्रयत्वेन भ गवदङ्गोपासनमित्यर्थः । तथा चायं सूत्रार्थः—न केवलं ब्रह्मदृष्टिः, कि न्तु ‘अङ्गे’ भगवदङ्गविशेषविषये आदित्यादिभिर्देवैः ‘आदित्यादिमत यः’ आदित्याद्याश्रयत्वेनेश्वराङ्गोपासना अपि कार्या एव । को विशेषहे तुः?—उपपत्तेः । मुक्तौ तत्तदङ्गेषु प्रवेशस्यापेक्षितत्वादिति हेतोः। न चा प्रयोजकता । ‘उपपत्तेः’ उपासनस्य फलसाम्येन कार्यत्वात् । न च मुक्तौ तत्र प्रवेशस्यासिद्धिः । ‘उपपत्तेः’ स्वोत्पत्तिस्थानत्वात् । न चान्यथोपासनप्रसङ्गादेतदयुक्तम् । ‘उपपत्तेः’ नित्यं रूपान्तरेणाङ्गा नां स्वाश्रयत्वादिति ॥ ( २ ) अतीताधिकरणसहितैतदधिकरणार्थे स्मृतिं चाह—नारा यणेति ॥ अयमर्थ उक्त इति शेषः । आधिर्मानसी व्यथा । व्याधी रो गः । एतदुपलक्षितैर्विघ्नहेतुभिरित्यर्थः । विक्षिप्तमनस इति । अन्यव्या सक्तमनस इत्यर्थः । पुंस इति शेषः । कर्तरि षष्ठीयम् । अशक्तावपी त्यन्वयः । तुशब्दो विशेषार्थः । अन्योऽवधारणे । स्मरणं ध्यानम् । वि ष्णोर्गुणानां स्मरणाशक्तावित्यन्वयः । विष्णोरित्येतद्ब्रह्मत्वमित्यनेना पि सम्बध्यते । ‘तन्’ ब्रह्मत्वं तदुपासनमिति यावत् । ‘चो’ यतः ‘अ त्र’ ब्रह्मत्वे सर्वगुणानां ज्ञानानन्दादिविष्णुधर्माणां ‘अन्तर्भावः’ तद्रूप त्वमिष्यते प्रामाणिकैरतो ब्रह्मत्वं ‘सततं स्मर्तव्यं’ उपासितव्यमित्यर्थः।