पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ६. सू - ८. ] दीपिकासहितम्. १००५ दा विक्षेपाल्पत्वेन सम्भवात् ॥ ७ ॥ ( २ ) सू—ॐ ॥ ध्यानाच्च ॥ ॐ ॥ ८ ॥ स्मरणोपासनं चैव ध्यानात्मकमिति द्विधा । स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमासने ॥ ( ३ ) नैरन्तर्यं मनोवृत्तेर्ध्यानमित्युच्यते बुधैः । तच्च आसीन एव कुर्यादित्यर्थः । कुत इत्यतत्सम्भवादिति हेतुं तदाश- ब्दाध्याहारेण व्याचष्टे—तदेति । सावधारणमेतत् । तस्येति शेषः । त- था च यद्यपि उपासनस्यैव ज्ञानसाधनत्वम् । तथाऽपि तस्य 'तदैव' आसने सत्येव 'सम्भवात्' योगात्, अन्यथाऽसम्भवादिति योजना । कुत इत्यतोऽनुवृत्तचशब्दसूचितं हेतुसाधकहेतुं दर्शयति—विक्षेपेति । तस्येत्यात्रापि सम्बध्यते । तथा च तस्यासीनस्यैव विक्षेपस्य चित्त- विक्षेपस्य अल्पत्वेन अबहुत्वेनेत्यर्थः । उक्तोपासनविरोधिबहुचित्तवि- क्षेपाभावादन्यस्य च तन्नियमादिति फलितार्थः । तत्त्वप्रदीपे तु सर्व- दोपासनं कुर्वन्नयं नाविशेषतः, किन्तु आसीनो विशेषतः कुर्यादित्यु- क्तम् ॥ ( २ ) ननु सर्वदोपासनं कुर्वन्नासीन एवेत्यनेन सर्वदोपासनं का- र्यम्, आसनं चापेक्षितमित्युक्तम् । तन्न युज्यते । विरुद्धत्वेनोभयोरेक- दा समावेशायोगात् । तत्रान्यतरस्मिन् त्याज्ये श्रुतिविहितत्वात्सर्व- दोपासनमुपादायासनमेव त्यज्यते, तद्विधायकश्रुत्यभावादतो नासन- मावश्यकमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—ध्यानाच्चेति ॥ अत्र ध्यानादिति भावप्रधानो निर्देशः । उपासनविशेषस्येति शेषः । चश- ब्दोऽनुक्तसमुच्चये, विरोधाभावसमुच्चये चेति भावेन सप्रमाणकं सू- त्रं व्याचष्टे—स्मरणेति । स्मरणं विच्छेदेन मनोवृत्तिः । यथोक्तं तत्त्व- प्रदीपे—स्मरणं विच्छेदेन मनसो वृत्तिरिति । स्मरणेति भिन्नपदं, लिङ्ग- व्यत्ययः छान्दसः । लुप्तविभक्तिको वा निर्देशः । उपासनमिति शेषो वा । चस्समुच्चये । एवकारो न्यूनसङ्ख्याव्यवच्छेदकः । तथा च उ- पासनं स्मरणोपासनं ध्यानात्मकं चेति द्विधैवेत्यर्थः । 'सर्वदा' स्थि- तिगत्यासनादिष्वपि । ध्यानोपासनमिति कर्मधारयः । 'आसने' उप- वेशने सत्येव । योग्यमित्यनुषज्यते ॥ ( ३ ) ध्यानस्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं तस्यासिनेसापेक्षत्वमन्वयव्यतिरे-