पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ५. सू - ६. ] दीपिकाসহিতम्. १०३१ पश्चतुर्वेदशिखे च दर्शयतः। अतः 'अग्नौ देवा वि गर्भं लयो न साक्षादिति ध्येयम् । ' विनायकः ' गणपतिभृत्याः विना यकपुत्रा इति वा । ब्रह्मचारिवेषेण प्रच्छन्न इति तत्त्वप्रदीपे उक्तम् । वस्तुतो विनायकस्य गृहस्थत्वात् 'इतीति' एवंग्रूपेत्यर्थः । महोपनि षच्चतुर्वेदशिखा चेत्यनेन सूत्रे महोपनिषच्चतुर्वेदशिखे इति द्विवचना न्तपदाध्याहारः सूचितः । ' दर्शयतः ' प्रतिपाद्यतः। इतीत्यत्रापि स म्बध्यते। तथा च 'इति' इत्येवं प्रत्येकं भूतेषु देवतालयं दर्शयत इ त्यर्थः । अनेन सूत्रे पूर्वस्मात्तदित्पेत्तद्विभज्यानुवर्तते । प्रत्येकं भूतेषु दे वानां लीनत्वमिति तदर्थस्य दर्शनक्रियायां कर्मत्वेनान्वय इत्युक्तं भ वति । ननु प्रत्येकं भूतेषु देवानां लये 'अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते ' इ ति श्रुतेः का गतिरित्यत आह—अत इति। इतीत्यनन्तरं श्रुत्या लया भिधानमिति शेषः । 'अत्र' अनयोः। तथा च यत एवं पृथक् श्रुतित्वये प्रत्येकं भूतेषु देवानां लयः प्रसिद्धोतः ' अग्नौ सर्वे देवाः विलीयन्ते ' इति श्रुत्या लयाभिधानं ' अत्र ' उदाहृतश्रुतित्वये ' निर्दिष्टानां ' उक्ता नामग्निपुत्राणामेव, न सर्वेषां देवानामित्यङ्गीकार्यमित्यर्थः । तथा च श्रुतिस्थाग्निशब्दः कृत्स्नाग्निपुत्रविषय इति न तद्विरोध इति भावः । उ पलक्षणमेतत् । प्रायेण भूतान्तराप्रवेशानां सर्वेषामधमानाम्नावेव ल य इति तदभिप्रायकः सर्वशब्द इत्यपि द्रष्टव्यम् । तदुक्तमनुव्याख्याने। 'विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहनम् ' इति । अत्रायं गुरुपादोक्तलय क्रमः—मनुष्योत्तमानां निर्ऋऋतेश्च यमे लयः । यमस्य पितॄणां वैव स्वतादिमनूनां प्रियव्रतादिचक्रवर्तिनां च स्वायम्भुवे मनौ लयः । ऋ भूणां पृथिव्यां लयः । साध्यानामाकाशे लयः। अग्निपुत्राणामग्नौ ल यः। अग्नेः सूर्ये लयः । सूर्यस्याकाशस्य पृथिव्याश्च गुरौ लयः । भृग्वा दीनां दक्षे लयः । मनुगुरुदक्षशचीनां मरुद्गणानां चेन्द्रे लयः । गन्धर्वा णां कुबेरे लयः। शतस्थानामश्विनोश्च अब्भूताभिमानिनि वरुणे लयः। कुबेरस्य वरुणस्य च सोमे लयः । सोमस्य विष्वक्सेनादिपार्षदानां च अनिरुद्धे लयः । अनिरुद्धस्य सनकादियतीनां रत्याश्च कामदेवे लयः । कामदेवस्य वारुण्याम् । वारुण्याः शेषे । शेषस्य सरस्वत्याम् । एवमिन्द्रस्य सौपर्ण्या लयः । सौपर्ण्या गरुडे । गरुडस्य सरस्वत्याम् । एवं शेषगरुडमार्गभेदेन स्वोदरप्रविणखिलप्रपञ्चायाः सरस्वत्याः विरि