पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[Page Header: १०३० | ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. | [ अध्या - ४. पा - २. ]]

---

विलीयन्ते वरुणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायाविन्द्रः सो- म आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते । (२) ‘ऋभवः पृथिव्यां वरुण आपोऽग्नयस्तेजसि मरुतो मारुत आकाशे विनायका विलीयन्ते’ इति महोपनि

---

अर्थतोऽप्यभिन्नन्यायमूलत्वेन चाधिकरणभेदेऽप्यविरोधात् । न चानेन पूर्वस्य गतार्थता । ‘भूतेषु देवाः’ इति श्रुतिविशेषसूचकतया सार्थक- त्वात् । ‘अग्नौ सर्वे देवाः’ इति श्रुतेरग्नावेव सर्वेषां लय इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्यति—नैकस्मिन्निति ॥ अत्र पूर्वसूत्राद्भूतेष्वि- त्यस्य विपरिणामेनानुवृत्तिं सर्वेषां देवानां लय इति प्रकृतप्रतिज्ञाशेषं चाभिप्रेत्य नैकस्मिन्निति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—नैकस्मिन्निति । भूते तेजोभिमानिनि अग्नावेव लयो न वाच्य इत्यर्थः । कुतो नेत्यतः प्रवृत्तं द- र्शयतो हीति हेत्वंशं श्रुतिद्वयोदाहरणपूर्वकं व्याचष्टे—पृथिव्यामित्या- दिना । पृथिव्यभिमानिधरायामृभुनामका देवा विलीयन्त इत्यर्थः । ‘व- रुणे’ अबभिमानिनि अश्विनौ विलीयेते इति विपरिणामेनान्वयः । ‘अ- ग्नौ’ अग्नattribute/जडाभिमानिनि देवे ‘अग्नयः’ अग्निपुत्रा विलीयन्त इत्यर्थः । ‘वायौ’ प्रधाने हिरण्यगर्भपरोऽयं शब्दः । इतिशब्दः श्रुतिस्थः आद्यर्थे । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे—इतिशब्दस्याद्यर्थत्वादिति । तथा च वायाविन्द्रः सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याद्याः सर्वे देवा विलीयन्त इत्यर्थः । तत्रे- न्द्रस्य लयः ‘इन्द्र उमायाम्’ ( गौपवन. ) इति श्रुत्युक्तक्रमेण सौ- पर्णीसुपर्णवाणीद्वारेण । सोमस्य चानिरुद्धकामवारुणी शेषवाणीद्वारे- ण । सूर्यस्य बृहस्पतिशक्रसौपर्णीसुपर्णवाणीद्वारेण । बृहस्पतेः शक्र- सौपर्णीसुपर्णवाणीद्वारेण लय इति विवेक्तव्यम् । ‘आकाशे’ तदभि- मानिनि गणपतौ ‘साध्याः’ तन्नामका देवाः ॥ (२) एवं महोपनिषद्वाक्यमुदाहृत्य चतुर्वेदशिखावाक्यमुदाहर- ति—मृत्यवः पृथिव्यामिति ॥ मारकत्वान्निमित्तात् मृत्युनामका देवाः पृथिव्यभिमानिदेवतायां लीयन्त इत्यर्थः । ऋभवः पृथिव्यामिति क- चित्पाठः । न च ऋभुपृथिव्योः शतस्थतासाम्यात्कथमेतत् । किञ्चि- न्यूनतादिभावात् । ‘आपः’ वरुणाभिन्नाद्देवताः ‘तेजसि’ तेजोभूता- भिमानिन्यग्नौ ‘मरुतो’ भूतवाय्वादयो मरुद्गणाः ‘मारुते’ हिरण्यग- र्भे लीयन्ते इत्यर्थः । तत्र मरुतां इन्द्रसौपर्णीसुपर्णवाणीद्वारेण हिरण्य-