पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ५. सू - ७. ] दीपिकासहितम्. १०८१ (७) नारायणाध्यात्मे च— मर्त्यं देहं परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिनः । चितिमात्रेन्द्रियाश्चैव प्रविष्टा विष्णुमव्ययम् ॥ तदङ्गानुगृहीतैश्च स्वाङ्गैरेव प्रवर्त्तनम् । कुर्वन्ति भुञ्जते भोगान् तदन्तर्बहिरेव वा ॥ यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिताः ॥ इति ॥ ७ ॥ —— दात्मकदेहवान् व्यक्तो भवति । ‘अथ’ अनन्तरं ‘तेनैव रूपेण’ चि- त्स्वरूपेणैवेन्द्रियेण ‘अभिपश्यति’ रूपादिकं ‘शृणोति’ शब्दान् ‘म- नुते’ सामान्यतः स्वयोग्यं सर्वं ‘विजानाति’ विशेषतः । तां दशाम् ॥ (७) ननु देहभावाभावयोर्विरोधस्य कः परिहारो जात इत्यतो जैमिनिमतं जडदेहाभावविषयम्, औडुलोमिमतं तु चितिमात्रदेहवि- षयमितो न विरोध इत्याशयेन अविरोधप्रकारं अपिशब्दसूचितस्मृत्या दर्शयति—नारायणेति ॥ ‘मर्त्यं’ विनाशिनं ‘चितिमात्रात्मदेहिनः’ केवलचिदात्मकस्वरूपदेहयुक्ताः । चस्समुच्चये । न त्वदेहिनो चिद्दे- हिनोऽनिन्द्रियाश्चेत्येवार्थः । अव्ययं विष्णुं प्रविष्टा इति सायुज्यभाज उच्यन्ते । अत एव ‘तदङ्गानुगृहीतैः’ भगवदङ्गानुगृहीतैरित्याद्युक्तिः। ‘स्वाङ्गैः’ स्वरूपकरचरणादिभिः । न तु भिन्नैः विष्ण्वीयैर्वेत्येवार्थः । ‘प्रवर्त्तनं’ व्यापारं भुञ्जते चेति सम्बन्धः ‘भोगान्’ भोग्यान् ‘तद- न्तः’ विष्णुदेहस्यान्तः बहिश्चेति सम्बन्धः । यथेष्टमेवेत्यन्वयः । ‘प- रिवर्तन्ते’ सञ्चरन्ति ‘तस्य’ विष्णोः ‘अनुग्रहेरिताः’ प्रसादेन प्रेरि- ताः तदिच्छया विषयीकृता इत्यर्थः । अनुग्रहैधिता इति पाठे तदभि- वर्धिता इत्यर्थः । तस्यैवानुग्रहेरिता इत्यनेन ब्राह्मेणेति सूत्रखण्डस्य ब्र- ह्मणः प्रसादेनेत्यप्यर्थः सूचितः, अत एव प्रमेयदीपे अनुभवशक्ति- स्त्वीश्वरप्रसादादित्यत्र ब्राह्मेणेति सूत्रं प्रमाणीकृतम् । इति नारायणा- ध्यात्म इत्यन्वयः ॥ ५ ॥ ॥ इति ब्राह्माधिकरणम् ॥ —-:-*-— १३६