पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ९. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०९३ तीर्णा हि सर्वशोकांस्ते पुण्यपापादिवर्जिताः । निवृत्तसर्वदोषास्ते गुणमात्रस्वरूपिणः ॥ इति ॥ १६ ॥ ९. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ जगद्व्यापारवर्जम् ॥ ॐ ॥ १७ ॥ ‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत्’ ( ऐ. आ. २- ५-४. ) इत्युच्यते। तत्र सृष्ट्यादिभ्योऽन्यान् व्यापा रानाप्नोति ॥ १७ ॥ ( २ ) कुतः ? खादीनित्यनेन वा, अस्यार्थस्य प्राप्तत्वात् । ननु सर्वेषां ज्योतिर्मयदेहाभा वात्कथं विश्वमोक्षिण इत्युक्तिरिति चेत्, अत्र केचित्—विश्वपदस्य सङ्कोच इति । अन्ये तु—एतद्वाक्यबलादस्तु विश्वेषां ज्योतिर्मयदेह इत्याहुः । एके तु—विश्वमोक्षिण इत्यस्य कर्मक्षयोत्क्रान्तिमार्गभोगाख्य चतुर्विधमोक्षवन्त इत्यर्थः । तेन नोत्क्रामन्तीति वक्ष्यमाणमुक्तव्यावृ त्तिरित्याहुः । इति ब्रह्मवैवर्ते इत्यन्वयः ॥ ८ ॥ ॥ इति अभावाधिकरणम् ॥ ९. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्मप्राप्तस्य मुक्तस्य भोगेयत्ता समर्थ्यते । त त्र ‘सर्वान् कामान्’ इति श्रुतेर्मुक्ता जगत्सृष्ट्यादिसर्वकाम्यान्प्राप्नुव न्तीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—जगदिति ॥ आप्नो तीत्यनन्तरमेवशब्दशिरस्कमुच्यत इत्येतदनुषज्यते। अपीति शेषः। त था च अपि यद्यपि ‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत्’ इत्यैतरेये ‘अ मृतो’ मुक्तः सर्वान् काम्यभोगानाप्नोतीत्युच्यते। तथाऽपि ‘तत्र’ स र्वपदोदितेषु मध्ये सृष्ट्यादिभ्योऽन्यानेव सर्वानाप्नोति । न च श्रुतिवि रोधः । यतस्तत्र श्रुतौ सृष्ट्यादिभ्योऽन्यान् कामानाप्नोतीत्येवोच्यते, न तु सृष्ट्याद्याप्नोतीति योजना । अनेन सूत्रे मुक्त इत्यनुवर्तते । सर्वा न् कामानाप्नोतीति श्रुत्यर्थ इति शेषः । जगद्व्यापारवर्जमिति सावधा रणम् । मुक्तो जगद्व्यापारवर्जं सर्वान् कामानाप्नोति । न च श्रुतिवि रोधः । यतो मुक्तो जगद्व्यापारवर्जमेव सर्वान् कामानाप्नोतीति श्रुत्य र्थो युज्यत इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥