पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

११०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ] न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते । इति मोक्षध र्मे । विद्वत्प्रत्यक्षात्कारणाभावलिङ्गाच्च । ( २ ) ब्रह्मवैवर्ते च— न ह्रासो न च वृद्धिश्च मुक्तानां विद्यते क्वचित् । विद्वत्प्रत्यक्षसिद्धत्वात्कारणाभावतोऽनुमा ॥ हरेरुपासना चात्र सदैव सुखरूपिणी । इव स्वरूपत इत्यध्याहृतवाक्यगताऽपिशब्दार्थः । न केवलमेतावत, किन्तु आनन्दादिगुणतोऽपि ' न हीयते ' न ह्रसते न वर्धते, किन्तु स दा एकप्रकारेण स्थित एव भवति स मुक्तः । यद्यपि ब्रह्म दर्शन्नुकृ ष्टमिति पश्यन्नुपासीन एवमात्मानं स्वामीति च दर्शन्नुपासीन आस्ते, तथा चोपासनरूपकारणाद्वृद्ध्यादिप्रसक्तिरस्ति । तथाऽपि एवं 'दर्श यतः' पश्यतः उपासीनस्य तस्य मुक्तस्य 'नापत्तिः' न वृद्धिः 'न विप त्तिः' न ह्रासश्चास्तीति । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे-आपत्तिरविद्यमानस्याग मः। विपत्तिर्विद्यमानस्यापगमः। इति श्रुतौ तस्यैवं दर्शयत इत्यनुवादे न दर्शयतश्चोपासनस्यापि स्थितिमाह श्रुतिरिति । दर्शयत इत्यस्यावृ त्त्या सूत्रयोजना दर्शिता । स्मृतौ न जायते न म्रियते देहत इति शेषः। न हीयते न वर्धते गुणत इति चाध्याहारः । [ यच्छब्दस्य स मोक्ष इति तत्रत्यतच्छब्देनान्वयः । श्रुतिस्मृत्योर्जननमरणयोर्व्यस्तयोक्तिः तयो रनियतक्रमत्वज्ञापनार्था ॥ ( २ ) परप्रत्यक्षस्याप्रत्यक्षत्वात्कथं तेनास्माकमर्थसिद्धिरित्यतो वि द्वत्प्रत्यक्षानुमाने दर्शयत इत्युक्तार्थे स्मृतिं चाह—ब्रह्मवैवर्ते चेति ॥ चस्समुच्चये । 'मुक्तानां' मुक्तगुणानां क्वचित्काले विद्वत्प्रत्यक्षसिद्ध त्वात् वृद्ध्याद्यभावस्येति शेषः । कारणाभावत इति सार्वविभक्तिक स्तसिः । 'यतो यतो धावति' इत्यादिवत् । तथा च वृद्ध्यादिकारणा भावरूपानुमानं चास्मिन् विषयेऽस्तीत्यर्थः । यत इति शेषः । यद्वा— कारणाभावतो लिंगादनुमाऽनुमिति रत्रविषये साधकतया प्रवर्तते य त इत्यर्थः । ननूपासनाख्यकारणसद्भावात्कथं तदभाव इत्यत आह— हरेरिति । कर्मणि षष्ठीयम् । 'अत्र' मुक्तौ स्थिताः मुक्तैः क्रियमाणेति यावत् । चस्त्वर्थः । सदैव हरेरेव सुखरूपिण्येव यतोऽतो न साधनभू तेत्यन्वयः । ननु कुतः सुखरूपत्वं, तत्साधनत्वमपि किं न स्यादित्यत