पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २६ ) सू— ॐ ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ ॐ ॥ ११ ॥ ‘ एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूता [ न्तरात्मा । कर्माध्यक्षस्सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो [ निर्गुणश्च । ” ( श्वे. ६-११. ) इति । साक्षाच्छ्रुतेः सर्वशाखोत्पाद्यज्ञानस्य सामान्यात् एकविधत्वोक्तेः न का सु चिच्छाखासु अन्यथोच्यत इति सूत्रार्थः । अत्र भिन्नविषयप्रकार केष्वपि ज्ञानेषु ज्ञानत्वेन साम्यसत्त्वात्साम्यादित्युक्तौ विषयप्रकारै क्यं न सिद्धयतीति सामान्यात् समानत्वात् एकविधत्वात् इत्युक्तं सू त्रे । भाष्यपदस्याप्ययमेवार्थ इति ध्येयम् ॥ १० ॥ ( २६ ) इतश्च निर्गुणं ब्रह्म वाच्यमित्याह सूत्रकृत्—श्रुतत्वाच्चेति ॥ चो हेतुसमुच्चये । तदशब्दं नेति वर्तते । तथा च तद्विष्ण्वाख्यं निर्गुणं न केवलमीक्षत्यादिभिः नाशब्दं शब्दावाच्यम् । किन्तु “ एकः ” इति श्वेताश्वतरश्रुतौ ‘ श्रुतत्वाच्च ' स्ववाचकनाम्ना साक्षादुक्तत्वाच्चेत्यर्थ इत्याशयेन सूत्रोपात्तश्रुतिं पठति—एक इति । ‘ एकः ’ प्रधानः स्व स्मिन्भेदशून्य इति वा ‘ देवो ’ द्योतनादेः ‘ सर्वभूतेषु गूढः ’ सर्व प्राणिषु गुप्ततयाऽवस्थितः । न केवलं भूतेषु स्थितः किन्तु ‘ सर्वव्या पी ’ च देशतः कालतो गुणतश्च सर्वं व्याप्नोतीत्यर्थः । न केवलं सर्व भूतेषु स्थितिमात्रं, किन्तु ‘ सर्वभूतान्तरात्मा ’ सर्वप्राणिनां अन्तःस्थि त्वा आ सम्यक् तन्नियन्ता च माता चेति वा । आदानादिकर्तृत्वाद्वा तथोक्तः । ‘ कर्माध्यक्षः ’ कर्माधिपतिः, “ कर्मोपरि अस्याक्षाणीन्द्रिया णि वर्तन्त इत्यध्यक्षः ” इति तत्त्वप्रदीपोक्तेः । ‘ सर्वभूताधिवासः ’ सर्वप्राणिनामाश्रयः । सर्वं साक्षादीक्षते पश्यतीति ‘ साक्षी ’ । ईक्षणं च न प्राकृतं किन्तु चैतन्यस्वरूपमित्याह—‘ चेता ’ ज्ञानरूप इति । ‘ केवलो ’ जडामिश्रः, समाभ्यधिकशून्य इति वा “ केवलं तादृशा भावात् ” इति द्वितीयतात्पर्योक्तेः । केवलं चैतन्येनेक्षणमसंप्रज्ञातस माधिस्थस्य योगिनोऽपि भवतीति तद्व्यावर्तनायाह ‘ निर्गुण ’ इति । सत्त्वादिगुणबन्धहीन इत्यर्थः, प्राकृतगुणहीन इति वा । इतिशब्दस्य ‘ श्रुतौ निर्गुणस्य ’ इति पदद्वयाध्याहारेण श्रुतत्वादिति सूत्रेणान्व यः । “ अत्र वाच्यत्वं प्रतिपादयत्सूत्रं तदुपात्तश्रुत्युदाहरणपूर्वकं पठ