पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते । वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ॥ इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात् । ( १२ ) सू— ॐ ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ ॐ ॥ १३ ॥ त्युपादाननिमित्तं तु अभ्यासादित्यस्य ‘अन्योन्तर आत्मा’ (तै.उ.२- २-१०) इत्यादौ ब्रह्मवाचकात्मशब्दाभ्यासादित्यप्यर्थो वर्णनीय इति ज्ञापनमित्युक्तं चन्द्रिकायाम् । ‘वासुदेवात्मकम्’ इति व्यासस्मृ- तिवाक्यं तु ‘बुद्ध्याप्यविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत्’ इति पूर्ववाक्येन सह योजनीयम् । अत्र हि वासुदेवात्मकं ब्रह्मेत्यादेर्भ- गवान् ब्रह्मेति प्रतीयते इति न्यायदीपोक्तेः । ‘यतिः’ ‘वासुदेवात्मकं’ कृष्णाख्यं ब्रह्म ‘बुद्ध्या’ मनसा समर्चयेदित्यनेन यतीनां मानसपू- जोच्यते पुष्पैर्वा समर्चयेत् इत्यनेन कायिकपूजा । ‘अविहिंस- न्’ कस्याऽपि हिंसां हानिमकुर्वन्निति तेषां सामान्यधर्मोक्तिः । अनेन यतीनां वैष्णवत्वप्रयुक्तात् तुलसीपुष्पाद्याहरणरूपाद्वैशेषिकाद्धर्माद् हिंसालक्षणः सामान्यधर्म एव बलवानित्युक्तं भवति । यथोक्तं बृह- द्भाष्ये—‘सामान्यधर्मो बलवान् धर्माद्वैशेषिकाद्यतः’ इति । ‘प्रणवे- न’ ओंङ्कारेण ‘मूलमन्त्रेण’ अष्टाक्षरेण वा समर्चयेदित्यनेन वाचक- पूजोच्यते इति ज्ञातव्यम् ॥ ( १२ ) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रं पठित्वाऽऽक्षेपांशं व्याचष्टे— विकारेति ॥ अत्र चो हेतुसमुच्चये । प्रकृतिशब्देन चिदचित्प्रकृती गृ- ह्येते । आदिशब्देन जीवा गृह्यन्ते । प्रकृत्यादय इति च विपरिणम्य- ते । नञ् आवर्तते । आनन्दमय इत्यस्ति, किं तु विष्णुरिति च । तुश- ब्दो विशेषार्थोऽवधारणार्थे च । तथा च—आनन्दमयो न विष्णुः, किन्तु, प्रकृत्यादय एव । कुतः ? यतोऽत्र ‘विकारशब्दो’ विकारार्थकम् यच्छब्दो ‘युज्यते’ प्रयुज्यते । स च यतो विकारतदभिमानित्वाभ्या- मेव ‘युज्यते’ प्रवर्तते । अतः प्रकृत्यादीनामेव युज्यते । कुतः? जडप्रकृ- तेर्विकारात्मकत्वाच्चेतनप्रकृत्यादीनां च विकाराभिमानित्वात् । न तु परमात्मनः; तस्याविकारित्वाददनभिमानित्वाच्चेति योजना । ‘इति चे- न्न’ इत्यंशं व्याचष्टे—इति मा भूदिति । शङ्केति शेषः । कुत इत्यतः प्र- वृत्तं सौत्रं हेतुं व्याचष्टे —प्रचुरेति । आनन्दमयः कथ्यत इति शेषः । हिशब्दो हेतौ । तुशब्दोऽवधारणार्थः । तथा च ‘हि’ यतः ‘आनन्द