पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २० ) शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणस्सव्य एव च । प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥ नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्तः एक एव तु पञ्चधा ॥ अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः ॥ ष्ये उपलक्षणया गृहीता ‘पदं पुच्छं प्रतिष्ठा वै पुरुषः’ इति तत्त्वप्र- दीपोदाहृतश्रुतिरपि प्रमाणतया ग्राह्या । अस्मिन् पक्षे भाष्यगतावय- वशब्दः अर्शाआद्यजन्तोऽवयविपरः ॥ ( २० ) अवयविन अवयवत्वं विरुद्धमित्याशङ्कां श्रुत्या परिहृत्यात्र स्मृतिं चाह—शिर इति ॥ अत्र चित्रादौ लिख्यमाननवनारीरूपे अव- यविभूतानामनेकस्त्रीणामेकदेहावयवत्वं तथा नारायणादिपञ्चरूपाणां एकावयवत्वमुच्यते । आद्यश्चः पक्षसमुच्चये । रूपयोः परस्परसमुच्च- ये द्वौ । अवयविभूत एव नारायणः शिर इत्येवशब्दान्वयः । एवमव- र्याविभूतः प्रद्युम्नो दक्षिणः पक्षो बाहुः । अनिरुद्धः सव्यः । वासुदेवः ‘सन्दोहो’ मध्यदेह इत्यन्वयः । अपिवेति निपातसमुदायः पक्षान्त- रे । पूर्वस्मिन् पक्षे नारायणस्य शीर्षत्वम् । वासुदेवस्य मध्यदेहत्व- म् । अस्मिन् पक्षे तु—तदंशे वैपरीत्यमित्युपासनाभेदेन पक्षभेदो- क्तिः । सङ्कर्षणस्तूभयत्र ‘पुच्छं’ पादौ प्रोक्त इत्यन्वयः । तुशब्देन द्विरूपत्वं सुपर्णरूपत्वविशेषो वा ज्ञायते । ततः किमित्यत आह—एक इति । एवं ‘पुरुषोत्तमः’ क्षराक्षरपुरुषाभ्यां उत्तमो भगवान् कृष्णः ‘एक एव’ पञ्चधा विभक्तः एक एवावयवैः अभिन्न एव न तु भि- न्नः । ‘अङ्गत्वेन’ अवयवत्वेन ‘अङ्गित्वेन’ अवयवित्वेन प्रकारेण त- द्भावं प्राप्तः क्रीडत इत्यर्थः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । नन्वस्त्वेवं ता- वता न विरोधपरिहारो जात इत्यत आह—ऐश्वर्यादिति । ‘तस्मिन्’ अवयविभावाद्यापन्ने जनार्दने ‘तस्मिन्’ अवयवत्वादौ तद्विषये ‘विरोधः’ सहानवस्थानरूपो ‘न चिन्त्यः’ न केनचित्कल्प्यः । कु- तः ? ‘ऐश्वर्यात्’ ईश्वरसामर्थ्यात् तयोरेकत्रावस्थानरूपाविरोधोप- पत्तेः ईश्वरशक्तिश्चाघटितघटकेति भावः । एवं ‘तस्मिन्’ अवयवे ‘तस्मिन्’ अवयवित्वे न विरोधः । कुतः ? एकैकस्यावयवस्य सर्वै- श्वरत्वादित्यपि व्याख्येयम् । एवं न विरोध इत्येतत् अवयवावयवि-