पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

११६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - १.] (३७) ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ (कठ. २-९.) इति च ॥ (३८) सू—ॐ ॥ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ ॐ ॥ १९ ॥ अस्य जीवस्य । युक्तिसमुच्चये चशब्दः । ‘सोऽश्नु ते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’ (तै. २- १०.) ‘अनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते’ (तै. २-७.) (३७) स्पष्टोक्तित्वात्प्रथमं स्मृतिमुपन्यस्यात्रैव अर्थे श्रुतिसम्मतिं चाह—नैषेति ॥ आपनेयेत्यत्र आ अपेति विच्छेदः । विरुद्धार्थयोरुप सर्गयोः क्रमेण सम्बन्धः । तथा च ‘एषा’ परब्रह्मविषया ‘मतिः’ शुष्कतर्केण ‘आनेया’ उत्पाद्या ‘अपनेया’ निराकार्या च न भवती त्यर्थः । ‘प्रोक्ताऽन्येन सुज्ञानाय प्रेष्ठ’ इति वाक्यशेषः । प्रेष्ठेति नचि केतसं प्रति यमस्य सम्बुद्धिः । ‘अन्येन’ अन्यत्वज्ञानिना जीवेश्वरा दिभेदज्ञानिना भगवद्भक्तादिमतेति यावत् । आचार्येण ‘प्रोक्ता’ त दुपदेशाज्जाता ‘सुज्ञानाय’ स्यादित्यर्थः । इति चेति चः समुच्चये । तथा च इति कठश्रुतौ चोक्तमिति सम्बन्धः ॥ (३८) नन्वस्त्वानन्दमयेन ब्रह्मणा हिरण्यगर्भादिजीवानां भेदः । तथापि सः व्यावहारिकः संसार एवास्ति, न पारमार्थिको मुक्ताव पि । उदाहृतश्रुतीनां सांसारिकभेदपरत्वोपपत्तेरित्याशङ्कां परिहर त्सूत्रं पठति—अस्मिन्निति ॥ अत्रास्येति नानन्दमयपरामर्शः । किन्तु नेतर इत्युक्तजीवस्येत्याह—अस्येति । अस्यान्यस्य चेति प्रतीतिनिरा साय चशब्दं व्याख्याति युक्तीति । अस्तीति शेषः । किं तद्योगशास नमित्यत आह—सोऽश्नुत इति । क्रियाविशेषणमेतत् । लुप्तविभक्ति को वा निर्देशः । तथा च ‘इत्यादि शास्ति’ इत्यादिना शास्तीति वाऽ न्वयः । अनेन न केवलं भेदव्यपदेशादानन्दमयेन जीवानां भेदः सि द्धः । किं नाम? योऽस्मिन् प्रकरणे अस्य जीवस्यानेनानन्दमयेन सह ‘अस्मिंश्च’ मोक्षेऽपि ‘योगं’ सम्बन्धं श्रुतिः शास्ति अतोऽपि । अतो न तदैक्यं जीवानां नापि सांसारिक एव भेदः । न चैतावता कथं भेद सिद्धिः । सम्बन्धस्य भेदसापेक्षत्वात् । यद्वा—यस्मात् ‘अस्मिन्’ प्रकरणद्वयेऽपि ‘अस्य’ जीवस्य ‘तद्योगं’ तैरानन्दमयाद्यैर्योंगं सम्बन्धं ‘शास्ति’ प्रतिपादयति फलत्वेन श्रुतिरिति शेषः । तस्मादानन्दम यो न जीवकोशादिरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । ‘सः’ ब्रह्मज्ञानी