पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] 'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच' (छा- १-९.) इत्यत्र भूताकाशस्य प्राप्तिः । न चासौ युज्यते, किन्तु, विष्णुरेव । 'स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः' (छा.१-९.) इत्यादिताल्लिङ्गात् । लक्षकम् । तथा चेत्थं योजना-यद्यपि 'अस्य लोकस्य' इति छन्दोग वाक्ये भूताकाशस्य श्रुत्यादिवलादस्ति प्रतिपाद्यत्वस्य प्राप्तिः । तथाऽ पि नासावत्र वाक्ये आकाशपदेन वाच्यो युज्यते, किन्तु-विष्णुरे व । कुतः ? 'स एषः' इत्यादिवाक्ये 'तल्लिङ्गात्' तस्य विष्णोर्लिङ्गम साधारणधर्मः परोवरीयस्त्वादिः । तस्य तस्मिन्नाकाशे श्रवणादुक्त त्वात् । यत एवं तल्लिङ्गात् असौ छन्दोगश्रुत्युक्ताकाशो विष्णुरेव, त त एव 'को हि' इति तैत्तिरीयवाक्येऽप्यसावेव प्रतिपाद्यत इति तस्यै वानन्दमयत्वे हेतुरुक्तो न तु भूतस्य । अतो भूताकाशस्यानन्दमयत्वे हेतुरुक्तः, न तु विष्णोरिति न मन्तव्यमिति । अनेन सूत्रयोजना दर्शि ता । अस्येत्यादेरयमर्थः- 'अस्य' प्रत्यक्षसिद्धस्य पृथिवीलोकस्य त दभिमानिनश्चतुर्मुखस्य 'का गतिः' आश्रय इति शिलकेन पृष्टः प्रवा हणो राजा आदीप्तत्वादाकाशनामको विष्णुरिति प्रत्युवाच । कथमिति त्याकांक्षायां तदुपपादनाय तस्याकाशस्य महिमानमाह- 'सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति आकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं स एष परो वरीयानुद्गी थः स एषोऽनन्तः' इति । अत्र वैशब्दस्य प्रसिद्धिद्योतकस्य सन्निहित सर्वभूतान्वयो वा, 'स्युरेवं तु पुनर्वैत्वेत्यवधारणवाचकाः' इत्यभिधा नादवधारणार्थत्वं वा द्रष्टव्यम् । भूतशब्दो भूताकाश एवात्रोच्यते इ ति पूर्वपक्षे आकाशव्यतिरिक्तभूतपरः । सिद्धान्ते तु सर्वभूतपरः । ब्र ह्मादिसर्वजगतपरो वा । तथा च 'सर्वाणीमानि' प्रमितानि आकाशा द्विभूतानि ब्रह्मादिजगद्वा आकाशादेव समुत्पद्यन्ते । 'हवै' प्रसिद्धं हि । आकाशं 'प्रत्यस्तं' अदर्शनं 'यन्ति' तत्रैव प्रलये मुक्तौ च ली नाः भवन्ति । कुतः ? 'हि' यस्मादाकाश एव 'एभ्यो' ब्रह्मादिभ्यो 'ज्यायान्' अधिकोत्तमः । कुत एतत् ? यत आकाशः 'परायणं' उत्त माश्रयः नैतस्मादुत्तमं वस्त्वाशङ्क्यमिति भावेनाह-स इति । 'स ए षः' आकाशनामा भगवान् 'परोवरीयान्' अत्र-