पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] ( ३ ) अतोऽब्रवीत्— सू—ॐ ॥ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ ॐ ॥ १ ॥ ( ४ ) ‘स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा’ (ऐ. आ. ३-२-४. ) इत्यादिना सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव । तां स्तोत्रे मीमांसन्ते । ‘अस्यां’ पृथिव्यां एतं ‘दिवि’ अन्तरिक्षे वा ख्यादौ चैवं एतमेव ‘सर्वेषु भूतेषु’ सर्वप्राणिषु अन्तः व्याप्तमाचक्षते विद्वांस इत्यर्थः । सर्वेष्वित्येव पूर्तेः पुनर्भूतेष्वित्युक्तिरत्र भूतवृत्तित्व मात्रं प्रतिपाद्यतयाऽभिप्रेतमिति ज्ञापयितुम् । एतं सर्वभूतगतमेव वि ष्णुं गुणपूर्णत्वाद्ब्याप्तत्वाच्च एतं मुख्यतो ब्रह्मेत्याचक्षते इति वाक्यशे षार्थः । न स्थानाधिकरणटीकायां तु—सर्वेषु भूतेषु चक्षुरादिस्थानेषु एतमेकमेव ब्रह्म गुणपूर्णमाचक्षते इति व्याख्यातम् । पूर्वपक्षी तु त स्यैतस्य प्रकृतप्रसिद्धसंवत्सरस्यासौ प्रसिद्ध आदित्यः सूर्यो रसः सारभूतोऽधिपतिरित्यर्थं मन्यते ॥ ( ३ ) अथ सिद्धान्तयतसूत्रमवतारयति--अत इति ॥ इति सङ्ग तिसम्भवादाक्षेपसद्भावाच्च अतस्तत्परिहारायोत्तरमब्रवीद्बादरायण इत्यर्थः । तदेव सूत्रं पठति—सर्वेति ॥ ( ४ ) अत्र समन्वयसूत्रात्तत्त्वित्यस्यानुवृत्तिं लिङ्गव्यत्ययं ‘उच्यमा नं’ इत्यध्याहारं चाभिप्रेत्य प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—स यश्चेति ॥ वाक्येने ति शेषः । यद्यपि ‘तस्यैतस्यासौ’ इत्यादिनेति वक्तव्यम् । पूर्ववा क्यत्वात् । तथाऽपि तस्य पूर्वपक्षयुक्तिप्रदर्शनार्थत्वेनोपन्यस्तत्वात्त द्विहाय सिद्धान्तयुक्तिप्रदर्शकवाक्यज्ञापनाय ‘स यश्चायमशरीरः प्र ज्ञात्मा’ इत्यादिनेत्येवोक्तम् । वस्तुतस्तु---न ‘तस्यैतस्यासौ’ इत्यस्ये व ‘स यश्च’ इत्यस्य युक्तिप्रदर्शनमात्रतात्पर्येणोपन्यासः, नापि विष यमात्रप्रदर्शनतात्पर्येण । अपि तु पूर्वं विषयवाक्यस्य अनुदाहृतत्वा त्तदर्थतया तद्गतैतच्छब्दपरामर्शनीयसमर्पणार्थमनन्यसाधारणस्वतः ऽशरीरत्वयुक्तिप्रदर्शनार्थं चेति ध्येयम् । ‘सर्वत्र’ सर्वप्राणिहृदयेष्व न्तर्गततयोच्यमानो नारायण एवेति । नारायणशब्दप्रयोगेन यच्च किञ्चिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणस्स्थितः ॥ इति वाक्यमपि सङ्गृहीतं भवति । तेन च सूत्रे सङ्कुचितवृत्तिना सर्व