पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१८६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] दृश्यते' ( छा. ४-१५. ) इत्यत्राप्यग्निरेवोच्यते । च्यते' इत्यनेनान्वयः । न केवलमादित्यवाक्य इत्यपेरर्थः । तथा च— यदानन्दमयाख्यविष्णुनिष्ठतयोक्तमादित्यस्थत्वं तच्छान्दोग्ये 'य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि' इत्यादावग्नीनां गार्हपत्याद्याग्नेरेव 'उच्य- ते' प्रतीयते, न विष्णोः । कुतः ? यतोऽत्र 'अग्नीनां' गार्हपत्य-दक्षिणा- ग्याहवनीयानां त्रयाणां क्रमेण आदित्यादिस्थत्वमुच्यते, अतः । त- तः किम् ? यतोऽत्र गार्हपत्याख्याग्नेरेवादित्यस्थत्वमुच्यतेऽतो 'य ए- षोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति वाक्येऽप्यक्षिस्थत्वेन गार्हपत्याग्निरे- वोच्यते, न स विष्णुः । श्रुतिगतऽहंशब्देनापि स एवोच्यते इति योज- ना । तथा च पूर्वपक्षश्रुतिगताहंशब्दो अग्नावेव मुख्य इति तस्यैव ग्र- हणमिति भावः । नन्वग्नेरादित्यस्थत्वेऽपि कुतोऽक्षिस्थत्वप्राप्तिरित्यत आह—अक्ष्यादित्ययोरिति । 'आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत्' इत्यैतरेयश्रुतेश्चेतनाख्यादित्यमण्डलयोरादित्यचक्षुःपदोदितेकचेतना- धिष्ठितत्वरूपैकधर्मेणैकविधत्वादित्यर्थः । यद्वा— 'अशनयोदाहृता- दित्यस्त्रिवृदिव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिका' ( ) इति श्रुत्यनुसारेण तयोस्त्रिवृत्त्वधर्मेणैकविधत्वादित्यर्थः । तथा च—आ.दि- त्यस्थत्वोक्त्या अर्थादक्षिस्थत्वमपि प्राप्तमेवेति भावः । यद्यपि 'सय- श्चायम्' इति पूर्वोदाहृततैत्तिरीयश्रुतिस्थादित्यशब्दः उत्कृष्टचेतनमा- त्रोपलक्षकतया व्याख्यातः । तथाऽपि अत्राधिकरणे सूर्याभिमन्यमाना- दित्यमण्डलपरत्वमप्यस्याङ्गीकृत्य आक्षेपपरिहारौ कृतौ । अत एव टी- कायामक्ष्यादित्ययोरेकविधत्वादित्युक्तम् । तत्त्वप्रदीपे तु-अक्षीन्द्रिय- प्रेरकादित्ययोरेकत्वादिति यथाश्रुतमेव व्याख्यातम् । चन्द्रिकायाम- पि तत्त्वप्रदीपानुसारेण देवतापरमेवाक्षिप्तम् । अत एव भाष्ये सन्न्या- यरत्नावल्यां च अक्ष्यादित्ययोरेक्यादित्येवोक्तम्, न त्वेकविधत्वादि- ति । अक्ष्यादित्ययोरेकविधत्वादिति टीकापि भाष्यानुसारेण प्रकारभेद- निषेधमुखेन प्रकारैक्यपरा नेयेति पक्षान्तरमप्युक्तम् । तथा च—देवता- परत्वे 'आदित्ये विष्णुरित्युक्तम्' इति भाष्यश्रुतिस्थाक्ष्यादित्यपद- योश्च यथाश्रुत एवार्थः । मण्डलपरत्वे तद्भाष्यस्थादित्यपदं पूर्वोदा- हृततैत्तिरीयश्रुतिस्थादित्यपदं च मण्डलपरतया व्याख्येयमिति विवे- कः । अनेन छन्दोगश्रुत्युक्ताक्षिस्थत्वस्यान्यनिष्ठत्वाक्षेपमुखेनानन्दम- यनयोदाहृतायां तैत्तिरीयश्रुतावर्थादुक्तस्यापि तस्यान्यनिष्ठत्वाक्षेपात् ।