पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ भाष्ये - ४. सू - १३. ] दीपिकाकहितम्. १८५ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) आदित्ये विष्णुरित्युक्तम् । 'य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि' ( छा. ४-११. ) इत्या- दीनामग्निनामवादित्यादिस्थत्वमुच्यते । ( २ ) अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्यात् ' य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे चक्षुरन्तःस्थत्वलिङ्गं ब्रह्मणि समन्वियते । श्रु- त्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यं विषयसंशयौ सयुक्तिकं पूर्वपक्षं च दर्शय- ति—आदित्य इति ॥ 'यश्चासावादित्ये' इत्यानन्दमयाधिकरणोदाहृ- तायां तथा 'अन्तरादित्ये' इत्यन्तर्नयोदाहृतायां च श्रुतावानन्दमयोऽ- न्तस्थस्थो विष्णुरादित्येऽस्तीत्युक्तमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—य इति । तदित्यादौ संयोज्यम् । 'सोऽहं स एवाहम्' इत्यभ्यासोपन्यासः पूर्वपक्षयुक्तिप्रदर्शनार्थः । प्रथमादिपदेन 'अथैनमन्वाहार्यपचनोऽनु- शशास । य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते । सोऽहमस्मि स एवाहम- स्मि । अथैनमाहवनीयोऽनुशशास । य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सो ऽहमस्मि स एवाहमस्मीति च वाक्यद्वयं गृह्यते । द्वितीयादिपदेन च- न्द्रविद्युत्स्थत्वम् । यद्यपि आदित्यस्थत्वस्येव चन्द्रविद्युतस्थत्वयोर- न्नेरक्षित्वसाधकत्वाभावात्तदुपादानं न प्रकृतोपयुक्तम् । तथा अ- ग्नीनामिति बहुवचनं चानुपयुक्तम्, पूर्वपक्षे गार्हपत्यस्यैव अक्षित्व- साधनेन गार्हपत्यादीनां त्रयाणां तस्यासाधनात् । चन्द्रविद्युतोरक्ष्ये- कविद्वत्वाभावेन तत्स्थत्वस्याक्षित्वसाधकत्वाच्च । तथाऽपि आ- दिशब्दद्वयं बहुवचनं च पूर्वपक्षे गार्हपत्यादिबह्निप्रभृतिरूपयुक्तिसूच- नार्थम् । यथा अन्वाहार्यपचनाख्यदक्षिणाग्न्ययाहवनीयोः चन्द्रविद्यु- त्स्थत्वमुच्यते, एवं गार्हपत्यस्यापि आदित्यस्थत्वमुच्यते इति दृष्टा- न्तार्थं गार्हपत्यादीनां त्रयाणां क्रमेणादित्यादित्रितयस्थत्वे प्रसिद्धगा- र्हपत्यस्यैवादित्यस्थत्वमुखेनाक्षित्वमागच्छतीति युक्तिप्रदर्शनार्थं वा तदुपादानमिति न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् ॥ ( २ ) ततोऽपि किमित्यत आह—अत इति ॥ अस्य न सन्निहिते- न 'ऐक्यात्' इत्यनेनान्वयः । प्रकृतस्य अत इत्यनेन परामृष्टस्यादित्यान्तः- स्थत्वस्य ऐक्ये हेतुत्वायोगात् । किन्तु व्यवहितेन 'अग्नाव्यग्निरेवो- २४