पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ६. सू - २१. ] दीपिकासहितम्. २०७ ( ४ ) अतो ब्रवीति— सू— ॐ ॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ ॐ ॥ २१ ॥ ( ५ ) पृथिव्यादिदृष्टान्तमुक्त्वा ‘अक्षरात्सम्भवतीह विश्व- म्’ (मु. १-१-७.) इत्यतः परं तत्परतः पराभिधा- नात् ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते' (भ. गी. १५-१६.) इ- ति स्मृतेश्च प्रकृतेः प्राप्तिः । ( ६ ) ब्रह्मशब्दात्तत्परतः पराभिधानादेव च हिरण्यगर्भस्य । भ्यन्तरश्च । अप्राणो ह्यमना इति पदाभ्यां षोडशकलाराहित्यमुच्यते । ‘शुभ्रः' शुद्धः जडात् 'परतः अक्षरात्' चित्प्रकृतेः पर इति कर्मनि- र्णयटीकायां व्याख्यातम् ॥ ( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ इतिसङ्गतिसम्भ- वात् इतिशङ्कासद्भावाच्च तदुत्तररूपं सूत्रमब्रवीद्बादरायणः इत्यर्थः । तत्सूत्रं पठति—अदृश्यत्वादीति ॥ ( ५ ) नन्वदृश्यत्वादिकं विष्णोर्न चेत्—तर्हि वाक्यस्य निर्विषय- तया अप्रामाण्यं स्यात् इत्यतः पूर्वपक्षं विशदयति—पृथिव्यादीति ॥ श्रुतावृर्णनाभिदृष्टान्तस्य प्राथम्येऽपि तत्र सृजत इत्यनेन कर्तृत्वमात्रप्र- तीतेः पूर्वपक्षानुकूलस्योपादानतया जगत्कारणत्वस्याप्रतीतेः तं परि- त्यज्य पृथिव्यादीत्युक्तम् । चः समुच्चये । तथाचेत्थं योजना—पृथ्वि- व्यादिदृष्टान्तमुक्त्वा अनन्तरमुक्तात् 'अक्षरात्सं भवतीह विश्वम्' इत्य- तो वाक्यात् 'परं' अनन्तरमधीतेन 'अक्षरात्परतः परः' इति वा- क्येन 'तत्परतः' तस्मात्कारणीभूतादक्षरात्परतः परस्योत्तमस्योक्तत्वा- त्, तथा 'कूटस्थोऽक्षर उच्यते' इति स्मृतेश्च जडप्रकृतेश्चित्प्रकृते श्चादृ- श्यत्वादिप्राप्तिरिति । अत्रायं विवेकः-यदा जडप्रकृतेः पूर्वपक्षविषयता तदाऽक्षरशब्दस्तत्परो हेतुः तत्परतः पराभिधानं च । तस्य निरवकाशं त्वे अक्षरात्परत इति च व्यधिकरणे पञ्चम्यौ । यदा च चित्प्रकृते- स्तदाऽक्षरशब्दस्तत्परो हेतुः । समानाधिकरणे पञ्चम्यौ । स्मृतेश्चेत्य- पि हेतुरिति । स्मृतिश्चात्राधिकरणे व्याख्याता ॥ ( ६ ) पूर्वपक्षान्तरं वक्ति —ब्रह्मशब्दादिति ॥ ‘स ब्रह्मविद्याम्' इत्यादौ श्रुतब्रह्मशब्दादित्यर्थः । ब्रह्मशब्दो विष्णवेव मुख्य इति तस्यै- व साधको नेतरस्येत्यतो हेत्वन्तरमाह—परत इति । व्यधिकरणे प