पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[३१८] [ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - २.]]

मू । 'येनेदमन्नं पच्यते' (बृ. ७-९-१.) 'तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्' (छा. ५ - १९-१.) इत्यादिना पाचकत्वेनान्तःप्रतिष्ठानं च प्रती यते । तस्मान्न विष्णुरिति चेत्— अभिव्यक्तं 'ऋर्षिं' सर्वज्ञं 'सम्राजं' अखण्डेशं 'अन्नं थम्' ( ) इति श्रुतेः थशब्दोऽन्नवाची । तृतीयोऽतिशये । तथा च 'अतिथिं' अत्यन्न म् । पात्रमित्येनेनापि जनानामित्येतत्सम्बध्यते । तथा च जनानां 'पा तारं' रक्षकं 'वैश्वानरं' विश्वजीवान्तरत्वयोगेन तच्छब्दवाच्यं 'अ ग्निं' अङ्गनेतारं विष्णुं प्रसिद्धं च देवा आसन् । अविभक्तिकोऽयं नि र्देशः । आस्यशब्दस्यासन्नादेशः । तथा च आसन् स्वास्यतया आज नयन्त । अडभावश्छान्दसः । आसमन्तात्सर्वकर्मस्वकुर्वन्निति सिद्धा न्तरीत्या श्रुत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु—विश्वनरस्थं श्रुते वेदे 'आ स मन्ताज्जातं' व्यक्तं 'अग्निं' अङ्गनेतारं 'संराजं' सम्यग्राजन्तं 'अति थिं' सर्वानतिशय्य स्थितं पातारं अग्निं जनानां 'आसन्' आश्रयं आ जनयन्त आसमन्ताज्जनयांचक्रुः । अग्रयादिदेवा इति विशेषार्थ उक्तः। केचित्तु—जनिबाधकाऽन्ययोगादाजनयन्त अकुर्वन्नित्युक्तमित्याहुः । त त्त्वदाहृततत्त्वप्रदीपविरुद्धम् । अतोऽनेकार्थत्वाद्धातूनां विष्णुजन्येऽग्नौ देवजन्यत्वायोगात् जनेरुत्पत्त्यर्थायोगाच्च अकुर्वन्नित्युक्तमिति आङ्कवि श्लेषेणैव टीका व्याख्येया । पूर्वपक्षी तु श्रुतिगताग्नयादिशब्दान्प्रसिद्धा ग्निपरानेव मन्यते ॥ 'वैश्वानरे तद्धुतम्' इति वाक्यार्थस्तु—'तस्मादुहैवं विद्यद्य पि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य वैश्वानरे हुतं स्यात्' (छा.५-२४-४.) इति छन्दोगसमाख्यावाक्यादवगन्तव्यः । तदर्थस्तु- यदि 'एवंवित्' उक्तरीत्या वैश्वानरज्ञानी उच्छिष्टाद्यनर्हायापि चण्डा लायोच्छिष्टं 'प्रयच्छेत्' दद्यात् । तदा तद्दत्तमुच्छिष्टं चण्डालान्तर्यामि णि वैश्वानरे हुतं स्यान्न पापकरं भवति । प्रत्युत महाफलमेवेति । अ नेनाहुतिस्थानत्वलिङ्गमुच्यते ॥ 'हृदयं' हृदयस्थो विष्णुर्गार्हपत्यपदवाच्य इत्यर्थः । एवमुत्तर त्रापि। 'अन्वाहार्यपचनो' दक्षिणाग्निरन्वाहार्य ओदनोऽत्र पच्यत इति व्युत्पत्तिसम्भवात् । पूर्वपक्षे तु गार्हपत्यं वैश्वानरस्य प्रसिद्धाग्नेर्हृदय स्थानीयमित्यादिरर्थः ॥