पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

२३० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] ( २२ ) न ह्यन्योपासकोऽन्यं प्राप्नुत इति युज्यत इत्यत आह— सू—ॐ ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ॐ ॥ ३२ ॥ एनं विष्णुमस्मिन्नग्न्यादावामनन्ति । ( २३ ) 'योऽग्नौ तिष्ठन्' ( बृ. ५-७-५. ) ' य एष एतस्मि लौकिकवैदिकव्यवहारयोरग्रथादावुपचरितत्वबीजं तु तयोस्तत्र मुख्य- त्वाङ्गीकारे 'तथा दृष्ट्युपदेशात्' इत्यनेन सूचित 'सर्वनाम' इत्या- दिश्रुतिविरोधादिरूपप्रागुक्तानुपपत्तिरिति टीकायामेवोक्तम् ॥ ( २२ ) यदुक्तमग्न्यादिसूक्तादिभिः ब्रह्मोपासकस्याग्न्यादिप्राप्तिर्भ- वतीति तच्छ्रुत्युक्तमपि न युक्तम् । 'मद्भक्ता यान्ति मामपि' इत्यादे- रन्योपासकस्यान्यप्राप्तेरयोगात् । 'श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानात्' इ- त्यादौ तदनभ्युपगमाच्चेति भावेनाशङ्क्य तत्परिहारतया सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—न हीति ॥ टीकायामाशङ्कावतार्येत्यन्वयः । शङ्कारूपसूत्रा- वतारिकां प्रदर्शयेत्यर्थः । 'हि' यस्मादन्योपासकोऽन्यं प्राप्नुत इत्येत- त्प्रमाणविरोधान्न युज्यते । तस्मादुक्तमयुक्तमित्यर्थः । एनमित्यनुवादे- न विष्णुमिति व्याकृतम् । अस्मिन्नित्यस्य व्याख्यानमग्न्यादाविति । 'आमनन्ति' प्रतिपादयन्ति श्रुतय इति शेषः । चशब्दः विष्णूपास- कस्याग्न्यादिप्राप्तिर्युक्तेति पूर्वपक्षिशङ्काव्यावर्तकः । तेन सिद्धान्ति- प्रतिज्ञा, अग्न्यादिप्राप्तिपदेन तदन्तर्गतभगवत्प्राप्तेरेव विवक्षितत्वादि- ति साक्षाद्धेतुश्च सूचितः । तत्त्वप्रदीपे तु—न केवलमेकत्रैवामनन्ति पठन्ति वाजसनेयाः, किन्त्वन्यत्र 'स यश्चायमस्मिन्' इत्यादौ, एवमं- न्ये आमनन्ति 'य एष एतस्मिन्' इत्यादौ, अन्ये चामनन्ति 'एतस्या- म्' इत्यादौ, अन्ये च 'तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत्' इत्यादौ । स्मर- न्ति च स्मृतिकर्तारः 'यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ' इत्यादीनि । समुच्च- यार्थश्चशब्द इत्युक्तम् ॥ ( २३ ) ताः श्रुतीः दर्शयति--य इति ॥ 'योऽग्नौ तिष्ठन्' इत्येकं वा- जसनेयं वाक्यम् । 'य एषः' इत्यपरं छान्दोग्यवाक्यम् । उभयत्र यच्छ- ब्दस्य तत्रत्यतच्छब्देनान्वयः । 'तेजोमयः' तेजोरूपः'अमृतमयः' नित्या- त्मा । आदिशब्देन 'एतमग्नावध्वर्यवः' इत्यादिकं गृह्यते । इत्यादिना आमनन्तीत्यन्वयः । अनेन-न विष्णूपासकस्याग्न्यादिप्राप्त्युक्तिरयुक्ता । कुतः ? अग्न्यादिप्राप्तिपदेन तदन्तर्गतभगवत्प्राप्तेर्विवक्षितत्वात् । न