पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

२६८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] इत्यादिना तस्यैव हि तल्लक्षणत्वेनोच्यते ॥ १५ ॥ ( १२ ) सू— ॐ ॥ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ ॐ ॥ १६ ॥ 'एष सेतुर्विधृतिः' ( छा. ८-४. ) इति धृतेः, ( १३ ) 'एष भूताधिपतिरेष भूतपालः' ( बृ. ६-४-२२. ) इ भ्यां च 'अहरहः' इतिवाक्ये हृत्पद्मस्थनिष्ठतया श्रुताभ्यां सुप्तप्रा प्यत्वब्रह्मशब्दाभ्यां च दहरे विष्णुरेवेति ज्ञायते । न केवलमेताभ्यामे व, किन्तु यतः 'अरञ्च' इति श्रुतौ 'तथा' गतिशब्दयोरिव 'हि' विष्णु लिङ्गत्वेन स्मृतिसिद्धमरण्याश्रयलोकवत्त्वरूपं लिङ्गं हृत्पद्मस्थे विष्णौ लोके प्रयुक्तब्रह्मलोकपदस्य हृत्पद्मे प्रयोगात् 'दृष्टं' श्रुतमतोऽपि दहरे विष्णुरेव । यद्वा—कुतोऽत्र प्रयुक्तस्य ब्रह्मलोकपदस्य विष्णुलोकपरत्वं ? 'अरञ्च' इति वाक्ये विष्णुलोके ब्रह्मलोकपदप्रयोगात् । अत्रापि 'ए तं ब्रह्मलोकम्' इति तस्यैव प्रयोगात् । न च तत्रापि विष्णुलोकप रत्वं कुतः ? यतोऽरण्याश्रयत्वं लिङ्गं 'दृष्टं' श्रुतमत इति सूत्रार्थ उ क्तो भवति ॥ ( १२ ) हेत्वन्तरेण विष्णोर्हृत्पद्मस्थत्वं प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—धृतेरिति ॥ 'इति धृतेः' इत्यस्य 'अस्मिन्नस्य' इतिपदा नुवर्तनेनेत्यस्मिन्वाक्येऽस्य हृत्पद्मस्थस्य धृतिपदोक्तसर्वाधारत्वश्रुते रित्यर्थः । अस्य दहरे विष्णुरेवेति प्रतिज्ञावाक्येनान्वयः । श्रुतौ विधृ तिः सेतुरित्यन्वयः । तत्र विधृतिरित्युक्तमेतत्सेतुत्वे हेतुः । तथा च य आ त्मा हृत्पद्मस्थत्वेनोक्तः स एष 'एषां' भूरादिलोकानां 'असंम्मेदा य' असाङ्कर्याय अविदारणायेति, व्यासतीर्थीयोकरीत्या वर्णाश्रमसा ङ्कर्याभावायेति वा 'विधृतिः' धारणपोषणसमर्थोऽत एव सेतुरिव 'सेतुः' आश्रय इत्यर्थः । धारकत्वं च न धार्याद्वहिष्ठतया, किन्त्वन्तः कृतजगत्वेन, 'श्रितमस्मिन् जगत्सर्वमिति सेतुरितीरितः' इत्युक्तेः मु ख्यार्थ एव वा सेतुशब्दः । यद्यपि 'स सेतुर्विधृतिः' इति छन्दोगश्रु तिपाठः । तथाऽपि शाखान्तराणामप्यत्रोपसंग्रहायेवमुक्तिः । एवम न्यत्रापीति सम्प्रदायविदः ॥ ( १३ ) एवं सेतुसमुच्चायकसौत्रचशब्दस्य यथाश्रुतान्वयेन लिङ्गो क्तिपरतया धृतेश्चेत्यंशं व्याख्यायेदानीं समग्रं सूत्रं समानोक्तिरूपस माख्यापरतया व्याचष्टे—एष इति ॥ धृतेरितिपदमत्रानुषज्यते । अ स्मिन् पक्षे सौत्रचशब्द उपलब्धेश्चेत्यन्वेति । तथा च न केवलं धृते