पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १०. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ३४३ (२) सू—ॐ ॥ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररू पकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ ॐ ॥ १ ॥ 'तत्तु समन्वयात्' इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे सम न्वय उक्तः । तन्न युज्यते । यतः 'अव्यक्तात्पुरुषः प रो वैय्यर्थ्यापातादित्यतोऽप्याह—विशेषेति। प्रागनुक्तहेतुभिरित्यर्थः। विष्णावेवेत्येवकारोऽन्यत्रप्रवृत्तिनिरासार्थः । 'प्रवृत्तिं' समन्वय 'द र्शयति' वक्ति सूत्रकार इत्यर्थः ॥ (२) सङ्गत्यादिकमादावेव वाच्यमिति नियमाभावात्पश्चात्तद्दर्श यिष्यन् अन्यत्राप्येवमेवेत्यतिदेशायात्र प्रथमं सूत्रमेव पठति—आनु मानिकमिति ॥ श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयादिकं च सूचयन् सौत्रपूर्वपक्षां शं तावद्व्याचष्टे—तद्विति । इतीत्यनन्तरं सूत्र इति शेषः । 'समन्व यः' मुख्यतः परमात्मपरत्वम् । 'तत्' परमात्मपरत्वम् । एवमध्या हार्यप्रतिज्ञांशं प्रदर्श्य कुतो न युज्यत इत्यतस्तत्र हेतुतया आनुमानि कमित्यादि योजयति—यत इति । हेतुत्वद्योतकोऽयं शब्दः । अ व्यक्तशब्दघटितवाक्योदाहरणमुपलक्षणम् । अतएव सुधायामव्यक्त ग्रहणमुपलक्षणमित्युक्तम् । तेन योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ (कठ.५.७.) इति कठानां वाक्यान्तरम् , 'जीवा एव तु दुःखिनः' इति श्रुत्यन्तरवाक्यम्, 'कार्यकारणबद्धौ तौ सोऽवरः' ( ) इत्यादिकं च गृह्यते । 'इति' श्रुतैः शब्दैरिति शेषः । इतिशब्दः आद्यार्थकः । तथा च एवमादिश्रुतेः शब्दैरित्यर्थः । आनु मानिकमित्यस्य व्याख्या—साङ्ख्येत्यादि । महदादिकं स्वसदृशकार णजन्यं कार्यत्वाद्धटवत् इत्यादिशाङ्ख्योपन्यस्तानुमानसिद्धमित्यर्थः । 'प्रधानं' प्रधानादि । अपीति सौत्रपदानुवादः एकेषामपीत्यन्वय निवारणार्थोऽवधारणार्थोऽयं, जीवादिसमुच्चये वा । 'एकेषां' अन्येषा मिति । अस्य विशेष्यपदं शाखिनामिति । शाखा एषां सन्तीति शाखिनः, तेषां शाखासूच्यत इति सूत्रशेषोक्तिः । तथा च यत् 'त त्तु समन्वयात्' इत्युक्तं तन्न युज्यते । कुतः ? यतः साङ्ख्यानुमाना दिपरिकल्पितं प्रधानाद्येव एकेषां शाखिनां कठादीनां शाखासु 'अ व्यक्तात्पुरुषः' (कठ. ३ - ११.) इति श्रुतैरव्यक्तादिशब्दैरुच्यते, न