पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १. सू - १ ] दीपिकासाहितम्. ३४५ परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतिः । ( ४ ) कप्रत्ययः कुत्सने । योजितं युक्तं भवति । परमात्मन एवाव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वे कथं तर्हि प्रधानादावव्यक्तादिशब्दव्यवहारः । न च वाच्यं अवाचकत्वेऽप्यन- भिज्ञानादिना तद्व्यवहार इति 'साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः' इति सू- त्रोक्तरीत्या साक्षादित्यनेनोक्तमिति । तथा सति अवाचकत्वाविशेषेण घटादिशब्दानां पटादौ व्यवहारप्रसङ्गादित्याशङ्कापरिहारायोक्तम्— सूत्रे शरीररूपकविन्यस्तेति । तद्रथपूर्वकविन्यस्तशरीरगृहीतेरित्यप- व्याख्यानिरासाय यथावद्व्याचष्टे—'शरीररूपके अव्यक्ते' प्रधाना- दौ 'विन्यस्तस्य' स्थितस्येति । तथा च परमात्मन एवाव्यक्तादिश- ब्दमुख्यवाच्यत्वेऽपि नाव्यक्तादौ तद्व्यवहारायोगः । कुतः? अव्यक्ता- दौ परमात्मनो विन्यस्तत्वेन तत्सम्बन्धादेवाव्यक्तादावपि तच्छब्दप्र- वृत्तेरिति सूत्रकाराभिप्राय इति भावः । नन्वेतदयुक्तम् , ब्रह्मवत्प्रधा- नादेरपि मुख्यवाच्यत्वस्य वा प्रधानादिसम्बन्धादेव ब्रह्मणो वाच्य- त्वमिति वैपरीत्यस्य वा वक्तुं शक्यत्वादित्यत उक्तम्—सूत्रे शरीर- रूपेति । तत्र तत्त्वप्रदीपरीत्या शरीरमेव रूपमस्येति वा, तद्विवरणा- त्मकचन्द्रिकारीत्या शरीरस्य रूपमिव रूपं धर्मो यस्येति वा विग्रहः। तथा च प्रसिद्धशरीरसम इत्यर्थः । साम्ये निमित्तमाह-पारतन्त्र्या- दिति । पराधीनत्वादित्यर्थः । तथा च यथा लोके शरीरं पुरुषतन्त्रं तथा परमात्मतन्त्रत्वेन धर्मेण प्रसिद्धशरीरादिसदृशं प्रधानादिकं भ- वति शरीररूपमिति भावः ॥ ( ४ ) नन्वेवं सूत्रकारः पारतन्त्र्याभिप्रायेण प्रधानादेः परमात्म- नः शरीररूपत्वमसूत्रयदिति कुतो ज्ञायते । मुख्यशरीरत्वाभिप्रायेणैव रूपशब्दं प्रयुक्तवानिति किं न स्यादित्याशङ्कानिवारणाय सूत्रकृत्प्रयुक्तं कप्रत्ययं रूपशब्दोक्तमुख्यशरीरत्वाभावे हेतुसमर्पकतया व्याचष्टे— कप्रत्यय इति ॥ 'कुत्सने' नि