पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

४०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - १. ] लब्धेरप्रामाण्यं तासां युक्तम् । ( ५ ) चशब्देन भागोपलब्धिरङ्गीकृता ॥ २ ॥ ( ६ ) सू—ॐ ॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ॐ ॥ ३ ॥ योगफलं प्रत्यक्षत उपलभ्यत इति न मन्तव्यम् । उ त्वादौ स्मृतिविरोधशङ्कितः, तदितरेषां प्रत्यक्षयोग्यानामित्येकत्रैवा- न्वयः । इतरेषामित्यस्योत्तरस्मृत्युक्तानां इत्यर्थान्तरमभिप्रेत्याह— तास्विति । अत एवेतरेषां इत्यनुवादेन तास्विति व्याख्यानम् । चशब्दोऽनुपलब्धेश्चेत्यन्वेति । ‘तासु’ पाशुपतादिरूपासु फलं पुम- र्थः । आदिपदेनानर्थो गृह्यते । अनुष्ठानपरित्यागयोः कृतयोरपीति शे- षः । तथा च ‘इतरेषां’ वैष्णवेतरपशुपत्यादिप्रणीतस्मृत्युक्तानां ‘अनु- पलब्धेः’ इतरेषां प्रत्यक्षयोग्यानां फलानामर्थानां च मध्ये केषां चि- दफलत्वात्तदितरेषां च तासूक्तानुष्ठानपरित्यागयोः कृतयोरपि प्रत्य- क्षतोऽनुपलब्धेरनुपलम्भाच्चेति योजना । आनुमानिकोपलब्धिमादाया- सिद्धिवारणाय—प्रत्यक्षत इति । अनुपलब्धेश्चेत्यन्वितश्चशब्दः आ- प्तोक्तत्वानिश्चयादिति हेत्वन्तरसूचकोऽप्ययमेवानुपलब्धिहेतोः सा- ध्यतया अन्वेतीत्याशयेन अस्य हेतोरन्वययोग्यं प्राग्दोषप्रसङ्गादित्य- नेनोक्तं परमसाध्यं दर्शयति—अप्रामाण्यमिति । ‘तासां’ पाशुपता- दिस्मृतीनाम् । एवेति चशब्दस्यार्थः युक्तमेवेत्यन्वेति ॥ ( ५ ) ननु पाशुपतादिस्मृतिविहिताचरणे फलस्य तन्निषिद्धाचर- णेऽनर्थस्य चोपलम्भात्कथं तदनुपलब्धिमसूत्रयत्सूत्रकार इत्यत आ- ह—चशब्देनेति ॥ इति सूचितं सूत्रकृतेति शेषः । अनेनेतरेषां मध्ये केषां चिदुपलम्भात्तदितरेषां अनुपलब्भाच्चेति समुच्चयार्थश्चशब्द इ- त्युक्तं भवति । तथा चेतरस्मृतिषु भागविशेषे उक्तानां फलादीनां उ- पलम्भेऽपि न तत्राप्तोक्तत्वनिश्चयो युज्यते, अदृष्टफलकभागान्तरवद- नाप्तोक्तत्वस्यापि सम्भवादिति भावः ॥ ( ६ ) ननु तथाऽपि न सर्वासाभवैष्णवस्मृतीनां उक्तनिमित्तादप्रा- भाण्यम्, योगस्मृत्युक्तफलादीनां नियमेनोपलम्भात्तासामाप्तप्रणीतत्व- निश्चयोपपत्तेरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—एतेनेति ॥ एतेनेत्यतिदेशोपयुक्ताभ्यधिकाशङ्कां दर्शयति—योगफलमिति । योग- शब्दस्य व्याख्यानान्तरमेतत् । स्वेदकम्पादिरूपं योगस्मृत्युक्तं योगा- भ्यासफलमित्यर्थः । सूत्रेऽपेक्षितं पूरयति—प्रत्यक्षोपलभ्यमिति । इ