पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

४०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - १. ] नाप्रामाण्यं भवेदेषां दृश्यते ह्यधिकारतः ॥ (७) इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथं च न । अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रामाण्यं न संशयः ॥ इति ॥ ५ ॥ ३. अधिकरणम् ॥ (१) 'मृदब्रवीत्' (श. ब्रा. ६-१-३.) 'आपोऽब्रुवन्' (श. ल्लक्षणमेतत् । 'अत्र' फलानुपलम्भे कारणमित्यर्थः । ततः किमित्य तः फलविसंवादस्यान्यथा सिद्धत्वात् न तेनाप्रामाण्यमेषां सिध्यती त्याह—नेति । ननु फलादर्शनस्यान्यथोपपत्तिः तदा वाच्या, यदि के षां चित्फलदर्शनं स्यात् तदेवासिद्धमित्यतो नेत्याह—दृश्यते हीति । हिशब्दो यतइत्यर्थे । 'अधिकारतः' कर्मवैगुण्यप्रतिबन्धादिशून्यत्वरू पफलयोग्यतानिमित्तात्, तद्वतामिति यावत् । अतो न फलादर्शनाद प्रामाण्यमेषां भवेदिति पूर्वेणान्वयः ॥ (७) नन्ववैष्णवस्मृतीनामप्येवं स्वतः प्रामाण्यं किमर्थं नाङ्गीक्रि यते इत्यतो नेत्याह—इत इति ॥ 'अन्येषां' पाशुपतादीनां तु 'इतः' फलदर्शनात एव प्रामाण्यं बुद्धिदोषनिरसनद्वारा सिध्यति, न तु स्व तः फलसंवादं विना केन चिदुपायेन उत्पत्तिमुखेन वा ज्ञप्तिमुखेन वा फलमुखेन वेत्यर्थः । ततः किमित्यत आह—अदृश्येति । यतोन्येषां प्रा माण्यं फलसंवादाधीनं अतः 'अदृश्योक्तौ' अनुपलभ्यमानफलसाध नस्य तेषूक्तौ तेषामप्रामाण्यमेव निश्चितं भवति, न तत्र संशय इ त्यर्थः। इति भविष्यत्पुराण इत्यन्वयः ॥ २ ॥ ॥ इति न विलक्षणत्वाधिकरणम् ॥ ———❖❖——— ३. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे विष्णोर्जगत्कर्तृत्वप्रतिपादकवेदप्रामाण्यरूपो क्तार्थे दृढयुक्त्यविरोध उच्यते। पूर्वपक्षयति—मृदिति ॥ 'मृदब्रवी त्' इत्येकं श्रुतिवाक्यम् । 'ता आपोऽब्रुवन्' इत्यपरं तैत्तिरीयवाक्य म्। इत्यादीत्यादिपदेन 'ता आप ऐक्षन्त' (छां.६-२-४.) 'तत्तेज ऐक्षत' (छां.६-२-३.) 'ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा' (ऋ.१०-९७- २२.) 'प्र वो ग्रावाणः सविता देवस्सुवतु धर्मेण' (ऋ.१०-१७६-१०.) इत्या दीनां ग्रहणम् । इत्यादीति वेद इति चावर्तते । तथेति प्रकृतमप्रमाणमि