पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

४७० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - २. पा - १. ] (४) न, तस्यापि पूर्वकर्म कारणमित्यनादित्वात्कर्मणः । (५) भविष्यत्पुराणे— पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत्पूर्वकर्मणा । रमात्माधीनतया श्रुत्युक्तत्वादित्यर्थ उक्तो भवति । श्रुतौ साधुकर्मेति मोक्षसाधनज्ञानादिकमुपलक्ष्यते । उन्निनीषतिशब्दोक्तमोक्षहेतुप्रसाद स्य केवलकर्मासाध्यत्वात् । हिशब्दः प्रसिद्धौ । तथा च ‘एषः’ भग वान् ‘यं’ जीवं ‘एभ्यो’ भूर्भुवस्स्वराख्यलोकेभ्यः ‘उन्निनीषते’ ऊ र्ध्वं नेतुमिच्छति ‘तं’ योग्यजीवं ‘कर्म ज्ञानादिकं कारयति’ तेन त त्सम्पादयतीत्यर्थः । अनेन मोक्षस्येच्छाविशेषरूपेश्वरप्रसादसाध्यतो क्ता भवति । उशब्दो विष्णुवाची । असाधुकर्म मिथ्याज्ञानोपलक्षक म् । तथा च एषः यमेभ्यो लोकेभ्यः ‘अधो निनीषते’ तमो नेतुमि च्छति, तमयोग्यजीवं तेन असाधुकर्म कारयतीत्यर्थः । अयं च सुधा रीत्योक्तः ॥ (४) परिहारांशं व्याचष्टे—नेति ॥ कुतो नेत्यतस्तत्रापेक्षितहेतुमु पस्कुर्वन्ननादित्वादिति हेतुं क्रमेण योजयति—तस्येति, पूर्वकर्मण इत्य र्थः। सत्त्वादिति शेषः, नेत्याद्यावर्तते । तथा चेत्थं योजना—नापेक्ष्यक र्माभावो वक्तव्यः । कुतः ? पूर्वकर्मणस्तादृशस्यासत्त्वात् । ननु पूर्व स्यापि कर्मणो भगवन्निमित्तत्वेन वैषम्यादिपरिहाराहेतुत्वान्नापेक्ष्य ता सम्भवतीत्यत आह—तस्यापीति, तस्यापेक्ष्यकर्मणस्ततोऽपि पूर्व कर्मकारणमिति हेतोः, तस्यापि तत्पूर्वकर्मकारित्वादिति यावत् । न केवलं पूर्वकर्मण इत्यपरेर्थः । तथा च तस्यैवापेक्ष्यतोपपत्तिरिति भावः । ननु पूर्वतनस्यापीश्वरनिमित्तत्वेन पुनर्वैषम्याद्यापादकत्वादन पेक्ष्यतैवेत्यत आह—तस्यापीति । पूर्वतनकर्मणोऽपि पूर्वं तत्पूर्वत नं कर्म कारणमिति हेतोः, तस्यापि तत्कारित्वादित्येवार्थः । ननु यत्र कर्मापेक्षाशान्तिरूपं पर्यवसानं तदारभ्य वैषम्यादिरूपो दोषः स्यादि त्यत आह—अनादित्वादिति । ‘कर्मणः’ कर्मपरम्परायास्तत्समुदाय स्यानादित्वादिति ॥ (५) सूत्रकृदुक्तार्थे पुराणसम्मतिमप्याह—भविष्यदिति ॥ न के वलं सूत्रे, किन्तु पुराणेऽपीति समुच्चये चशब्दः । इदमुक्तमिति शेषः। किमुक्तमित्यतस्तत्पठति—पुण्येति । पुण्यपापपदाभ्यां तत्साधनं क र्मोपलक्ष्यते । आदिशब्दात् तपआदि गृह्यते । जीवेनेति शेषः । ‘पूर्व