पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

५२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - २. ] ( २ ) सू—ॐ ॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ॐ ॥ ३८ ॥ अशरीरत्वात्तस्य जगता सम्बन्धो न युज्यते कर्तृत्वेन मृतपुरुषवत् ॥ ३८ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ॐ ॥ ३९ ॥ पृथिव्याद्यधिष्ठाने स्थितो हि कुलालादिः कार्यं करो ति, न चास्य तदस्ति ॥ ३९ ॥ णा ध्यानेन च प्रवृद्धे भरणे पूजने हविर्भिः कृते सति तत्प्रसादात् 'व याः' अहंतत्त्वाभिमानित्वेन जनानां बन्धको रुद्रः 'रुद्रियं महित्वं' रौद्रं पदं 'विदे' विविदे लेभे । हि प्रसिद्धमेतत् । तथा हि 'अश्विनौ' युवामपि विष्णुपूजयैव तत्प्रसादात् 'इरावत्' अन्नवत् 'वर्तिः' वर्त नं समस्तभोगवत्पदं 'यासिष्टं' अयासिष्टे प्राप्तुवन्तौ स्त इति । 'ए को नारायणः' इत्यादिकं श्रुत्यन्तरवाक्यम् । अनेन प्रलयेऽभावोऽवग म्यते । महाप्रलये नारायण एक एव प्रधान आसीत् । तदा स्वातन्त्र्ये ण 'न ब्रह्मा' न चतुर्मुख आसीत, न 'शङ्करो' रुद्रश्चासीदित्यर्थः ॥ ( २ ) युक्त्यन्तरेण पशुपतेर्जगत्कारणत्वं पराकुर्वत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—सम्बन्धेति ॥ अशरीरत्वादित्यनेन न केवलं पारतन्त्र्यादेः, किन्त्वशरीरत्वाच्चेति चशब्दसमुच्चेतव्यो हेतुर्दर्शितः । 'तस्य' पशु पतेरिति । अनेन सूत्रे पत्युरित्यस्यानुवृत्तिर्दर्शिता । 'जगता' कार्ये ण । जगत्पदं अशरीरस्य क्वचिदपि कार्यकर्तृत्वेन सम्बन्धो न युज्य ते सुतरां सर्वस्मिन्निति कैमुत्यद्योतनाय । सूत्रेऽनुपपत्तेरिति पञ्चमी प्रयोगेऽपि नात्र सम्बन्धानुपपत्तेः हेतुत्वं साध्याविशेषप्रसङ्गात् , कि न्तु साध्यत्वं, पञ्चमी तु चशब्दसूचिताशरीरत्वस्य हेतुत्वज्ञापिकेति प्र दर्शनाय युक्तेरित्यनुक्त्वा न युज्यत इति निर्देशः कृतः । ननु कार्येण जगताऽपि सम्बन्धमात्रमशरीरस्यापि सम्भवति गगनादेर्घटादिसंयो गदर्शनात् अतः कोऽसावत्र विवक्षितः सम्बन्धोऽयुक्त इत्यतः कार्यकार तृभाव इति भावेनोक्तं—कर्तृत्वेनेति । 'कर्तृत्वेन सम्बन्धः' कर्तृत्वरू पसम्बन्धः । अत्र दृष्टान्तमाह—मृतेति । त्यक्तदेहवदित्यर्थः । अने न—न केवलमसामञ्जस्यात्, किन्तु पत्युरशरीरत्वाच्च न जगता कार्य कर्तृभावरूपसम्बन्धो युक्त इति सूत्रार्थोऽभिहितः ॥ ( ३ ) हेत्वन्तरेण पशुपतेर्जगत्कारणत्वं पराकुर्वत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अधिष्ठानेति ॥ 'चो' यतोऽस्य पत्युरतदधिष्ठानं नास्त्यतो