पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

५६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] परमात्मा ' ( ) इत्यादिश्रुतिभ्यः इति एवशब्दः । ब्दः एकैकाशेषपरः न तु समस्ताशेषपरः । एकैकस्य प्रातिस्विकमा- यानिवृत्तावपि सर्वमायानिवृत्तेरभावात् । अत एव ऋग्भाष्ये प्राति- स्विकी प्रकृतिर्यत्तमश्च दोषाश्चान्ये पुंस्यतो युक्तमेतदित्युक्तम् । सुधायां च एकमुक्तौ न सर्वमुक्तिः , प्रतिजीवमविद्याभेदाङ्गीकारादि- त्युक्तम् । इदं त्ववधेयम्-जीवस्य न मायैवावरणं किन्त्वन्यान्यप्यावर- णानि सन्ति । तानि चादौ देहः ततः प्रकृतिबन्धः ततः सत्त्वादिगुण- बन्धः ततः कर्मादिबन्धः ततः लिङ्गदेहः ततः ईश्वरेच्छेत्येवंरूपा- णि । न चात्र मूलाभावः। देहाद्वाह्यं विनाऽतीवबाह्यत्वादिति गीताभा- ष्यस्य मूलत्वात् । इदं हि भाष्यं प्रमेयदीपे देहाद्वाह्यं विनाऽऽत्माभि- मानस्थमध्यात्मम् ,तत्र युक्तिः-अतीवबाह्यत्वादभिमानविषयत्वाभा- वादिति व्याख्यातम् । अत्र देहाद्वाह्यस्य गेहादेरध्यात्मत्वाभावे साध्ये जीवापेक्षयाऽतीवबाह्यत्वादिति हेतुरुक्तः । अस्य हेतोर्व्यभिचारवार- णायात्मभिमानविषयत्वाभावादिति व्याख्यातः । तथा च जीवापेक्ष- या देहस्यातीवबाह्यत्वात् मध्ये बहून्यावरणाति सन्तीति सिद्धमिति। न चापरोक्षज्ञाने जाते सतीत्यर्थाभ्युपगमे तन्निर्धारणाधिकरणविरोधः, तत्र श्रवणादेरेवाज्ञाननिवर्तकत्वोक्तेः । अत्रापि पुनःपुनर्भगवति मनो- योजनतत्वभावजनिताभिध्यानस्य श्रवणादिजनितप्रसादरूपस्य मा- यानिवर्तकत्वोक्तेश्चेति वाच्यम् । यतोऽज्ञानस्य श्रवणादिनिवर्त्यत्वेऽप्य- परोक्षज्ञाननिवर्त्यत्वमपि सम्भवति । श्रवणजनितापरोक्षज्ञानेन अज्ञान- स्य शिथिलीभावरूपनिवृत्तिः अपरोक्षज्ञानेनात्यन्तिकी निवृत्तिरित्यभ्यु- पगमात् । एतत्सर्वं ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ इति गीताभाष्यप्रमेयदीपिकयोः स्पष्टमुपवर्णितम् । तथाहि प्रमेयदी- पवचनं—स्वरूपज्ञानमविद्ययाऽऽवृतं, वृत्तिज्ञानं त्वविद्यां शिथिलयति । ब्रह्म प्रकाशयतीति । अत्र वृत्तिज्ञानशब्दस्य गीताभाष्यरीत्या परोक्षम- परोक्षं चार्थः । न चैवं प्रमाणैरुत्पन्नमपीदं मनोवृत्तिरूपतत्त्वज्ञानं अन्त- रङ्गभूतेन विशुद्धस्वभावरूपज्ञानेनोपोद्वलितं सत् बहिरङ्गमनाद्यपि स- वासनमेवाज्ञानं समूलघातं हन्तीति सुधाविरोधः । अत्र केवलवृत्ति-