पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६९८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - ३. ]

सोऽबलाद्विमुक्तो बलीभवति । स नित्यो निरातङ्कोऽ वतिष्ठते' इति पैङ्गिश्रुतावनानन्दादिरूपत्वं प्रतीयते । (२) अत आह— सू—ॐ ॥ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ॐ ॥ ३१ ॥ यथा बालस्य सदेव पुंस्त्वं यौवनेऽभिव्यज्यते एवं

स्यापि 'प्राणा भूतानि' इत्युत्तरवाक्यबलात् ईश्वरविषयता निराकां र्या । 'सः' जीवः । आनन्दीभवतीत्येकं पदम् । पूर्वमनभिव्यक्तानन्द- रूपो मुक्तावभिव्यक्तानन्दरूपः सम्पद्यत इत्यर्थः । अज्ञानादबलादिति च्छेदः । ज्ञानीभवति बलीभवतीत्यस्यापि उक्त एवार्थः । केचित्तु— इतः परमानन्दवान् ज्ञानवान् भवतीति इनिप्रत्ययान्ततया भिन्नपदत्वा- श्रयेण व्याचक्षते । तत्तु 'आनन्दीभवति स्फुटम्' इत्यनुव्याख्याने आं- नन्दस्य स्वभावसिद्धत्वाद्भवतीति कथमित्यत—स्फुटमित्युक्तमिति सुधाविरुद्धम् । अनया आनन्दीभवतीत्येकपदप्रतीतेः। स जीवो 'नि- रातङ्को' निर्भयस्सन् नित्योऽवतिष्ठते मुक्ताविति श्रुत्यर्थः । 'अनान- न्दादिरूपत्वं' आनन्दादिरूपत्वाभावः श्रुतौ प्रतीयत इति । करणे अ- धिकरणत्वोपचारः । पूर्वं ज्ञानस्य प्रथमं ग्रहणात् तत्र तद्विरुद्धस्यैव ग्रहणे कर्तव्ये श्रुत्यनुसारादनानन्देत्युक्तम् । पूर्वत्राप्ययमेव हेतुः ॥ ( २ ) न जीवो ज्ञानादिरूपः, तथा श्रुतेरानन्दादिरूपत्वस्य अननु- भवाच्चेति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ बाल- स्येति । स्त्रीपुंसरूपचेतनस्येत्यर्थः । सामान्योक्त्या सौत्रादिशब्दः स्त्रीत्वार्थकतया व्याख्यातः । सदेवेति । बाल्ये विद्यमानमेवेत्यर्थः । न तु पूर्वं असदित्येवार्थः । 'पुंस्त्वं' अपत्योत्पादनशक्तिः । स्त्रीत्वस्या- प्युपलक्षणमेतत् । 'यौवने' यौवनावस्थायाम् । अनेन पुंस्त्वादिवदि- ति दृष्टान्तांशो व्याख्यातः । सूत्रे अवधारणार्थकतुशब्दस्य सतस्त्वि- ति सम्बन्धं, अस्येत्यस्य प्रकृततद्गुणसारत्वप्रविष्टगुणपरामर्शकत्व- मभिप्रेत्य स्वरूपतया मुक्तेः पूर्वमपि सतामेव आनन्दादीनामित्युक्तम्। यद्यपि सूत्रानुसारात्सत एव आनन्दादेरिति वक्तुमुचितम् । तथाऽपि ज्ञानानन्दादेरोजोबलादेर्बहुधर्मस्य सङ्ग्रहाय बहुवचनप्रयोगः । 'व्य- क्त्यपेक्षयैव' मुक्तौ सम्यगभिव्यक्तिनिमित्तेनैव, न तूत्पत्तिनिमित्तेनेत्ये- वकारार्थ