पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १६. सू - ३१. ] दीपिका सहितम्. ५९९

सतामेवानन्दादीनां व्यक्त्यपेक्षया तदुक्तिः । ( ३ ) बलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमनाकुलम् । स्वरूपाण्येव जीवस्य व्यज्यन्ते परमाद्विभोः ॥ इति गौपवनश्रुतिः ॥ ३१ ॥

दग्रहणादित्यत्रेव तुशब्दो विशेषार्थोऽपीत्युक्तं भवति । तदुक्तिरिति । आनन्दीभवतीत्यादिव्यपदेश इत्यर्थः । उपपद्यते यत इति शेषः । अने न सूत्रे तद्व्यपदेशस्येति विपरिणतपदस्य अनुषङ्गः, योगादित्यस्य आवृत्तिश्च सूचिता । अस्य हेतोः न ‘दोषः’ ‘न श्रुतिविरोधाख्यो दोष इ ति पूर्वसूत्रादनुषक्तसाध्येनान्वयः । अनेन—‘पुंस्त्वादिवत्’ यथा पु रुषयोषिदादीनामपत्योत्पादनशक्तेः स्वरूपत्वेऽपि यौवने अभिव्यक्तेः अन्यदा अनभिव्यक्तेश्च इदानीं पुमान् पूर्वं तु नेति व्यवहारविशेषोप योगिता, तथा ह्यस्य जीवस्य मुक्तेः पूर्वमपि सतोऽस्य ज्ञानानन्दादिगु णसमुदायस्य मुक्तौ ‘सतः’ प्रसन्नादीश्वरात्तत्प्रसादेन सम्यगभिव्य क्तिरूपयोगान्निमित्तादेव आनन्दीभवतीत्यादिव्यपदेशस्य पूर्वमानन्दा द्यननुभवस्य मुमुक्षुप्रयत्नस्य च योगादुपपत्तेर्न दोषो न श्रुत्यादिविरो धः । अतो मुक्त्येव जीव आनन्दादिरूप इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३ ) ननु प्रागसतामुत्पत्तिवादिनी श्रुतिः किं न स्यात्, किमभि व्यक्तिकल्पनयेत्यत आह—बलमिति ॥ ‘ओजः’ पराक्रमः । ‘सहः’ सहनशक्तिः । ‘अनाकुलं’ असंशयविपर्ययं ज्ञानम् । एतानि जीवस्य स्वरूपाण्येव मुक्तौ ‘परमाद्विभोः’ विष्णोः तत्प्रसादात् महत्तया व्य ज्यन्त एव, न तु प्रागसन्ति अपूर्णतया उत्पद्यन्त इत्यर्थः । अत एव बृहद्भाष्ये— अल्पं तेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ । तथैव सुमहत्तेजः करोति भगवान् महत् ॥ इति ॥ स्वरूपस्यैव तेजसो मोक्षे भगवतः सम्यग्व्यक्तिरेवोक्ता न तूत्पत्तिः । ‘अल्पं तेजः सुमहत्करोति’ अल्परूपं परिमाणतो महत्करोति मुक्ता वित्यर्थः । एतच्च सज्जीवविषयम् । एवं तमोयोग्यानां दुःखादिरूपत्वं नित्यसंसारिणां मिश्रत्वं च ज्ञातव्यमिति । गौपवनश्रुतिरिति । यत इति शेषः । अस्यातः सतां व्यक्तिमेव आनन्दीभवतीत्यादिश्रुतिराह न तूत्पत्तिमित्यध्याहृतसाध्येनान्वयः ॥