पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १६. सू - ३१. ] दीपिका सहितम्. ५९९

सतामेवानन्दादीनां व्यक्त्यपेक्षया तदुक्तिः । ( ३ ) बलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमनाकुलम् । स्वरूपाण्येव जीवस्य व्यज्यन्ते परमाद्विभोः ॥ इति गौपवनश्रुतिः ॥ ३१ ॥

दग्रहणादित्यत्रेव तुशब्दो विशेषार्थोऽपीत्युक्तं भवति । तदुक्तिरिति । आनन्दीभवतीत्यादिव्यपदेश इत्यर्थः । उपपद्यते यत इति शेषः । अने न सूत्रे तद्व्यपदेशस्येति विपरिणतपदस्य अनुषङ्गः, योगादित्यस्य आवृत्तिश्च सूचिता । अस्य हेतोः न ‘दोषः’ ‘न श्रुतिविरोधाख्यो दोष इ ति पूर्वसूत्रादनुषक्तसाध्येनान्वयः । अनेन—‘पुंस्त्वादिवत्’ यथा पु रुषयोषिदादीनामपत्योत्पादनशक्तेः स्वरूपत्वेऽपि यौवने अभिव्यक्तेः अन्यदा अनभिव्यक्तेश्च इदानीं पुमान् पूर्वं तु नेति व्यवहारविशेषोप योगिता, तथा ह्यस्य जीवस्य मुक्तेः पूर्वमपि सतोऽस्य ज्ञानानन्दादिगु णसमुदायस्य मुक्तौ ‘सतः’ प्रसन्नादीश्वरात्तत्प्रसादेन सम्यगभिव्य क्तिरूपयोगान्निमित्तादेव आनन्दीभवतीत्यादिव्यपदेशस्य पूर्वमानन्दा द्यननुभवस्य मुमुक्षुप्रयत्नस्य च योगादुपपत्तेर्न दोषो न श्रुत्यादिविरो धः । अतो मुक्त्येव जीव आनन्दादिरूप इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३ ) ननु प्रागसतामुत्पत्तिवादिनी श्रुतिः किं न स्यात्, किमभि व्यक्तिकल्पनयेत्यत आह—बलमिति ॥ ‘ओजः’ पराक्रमः । ‘सहः’ सहनशक्तिः । ‘अनाकुलं’ असंशयविपर्ययं ज्ञानम् । एतानि जीवस्य स्वरूपाण्येव मुक्तौ ‘परमाद्विभोः’ विष्णोः तत्प्रसादात् महत्तया व्य ज्यन्त एव, न तु प्रागसन्ति अपूर्णतया उत्पद्यन्त इत्यर्थः । अत एव बृहद्भाष्ये— अल्पं तेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ । तथैव सुमहत्तेजः करोति भगवान् महत् ॥ इति ॥ स्वरूपस्यैव तेजसो मोक्षे भगवतः सम्यग्व्यक्तिरेवोक्ता न तूत्पत्तिः । ‘अल्पं तेजः सुमहत्करोति’ अल्परूपं परिमाणतो महत्करोति मुक्ता वित्यर्थः । एतच्च सज्जीवविषयम् । एवं तमोयोग्यानां दुःखादिरूपत्वं नित्यसंसारिणां मिश्रत्वं च ज्ञातव्यमिति । गौपवनश्रुतिरिति । यत इति शेषः । अस्यातः सतां व्यक्तिमेव आनन्दीभवतीत्यादिश्रुतिराह न तूत्पत्तिमित्यध्याहृतसाध्येनान्वयः ॥

६०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( ४ ) सू—ॐ ॥ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ॥ ॐ ॥ ३२ ॥ व्यक्त्यनङ्गीकारे देवानां नित्योपलब्धिरानन्दादीना (४) यदुक्तं जीवस्वरूपभूतानामानन्दादीनां प्रागनभिव्यक्तानां मोक्षे अभिव्यक्तिरिति तदयुक्तम् । जीवस्वरूपस्य नित्याभिव्यक्तत्वेन तत्स्वरूपभूतानामीश्वरप्रसादेन अभिव्यक्त्ययोगादिति चेत्—तत्र प्रष्टव्यम्, किं जीवस्यानन्दादिरूपत्वमङ्गीकृत्य तदावरणाभावान्निवृ- त्तिर्नाभ्युपगम्यते? किं वा आनन्दादिरूपत्वमेवानङ्गीकृत्येदमुच्यते ? प्र- थमपक्षदूषणाय (न च जीवस्वरूपस्याप्यानन्दादेः आवरणनिमित्ता- त्प्रागनभिव्यक्तिः, ईश्वरप्रसादेन आवरणनिवृत्तौ तदभिव्यक्तिर्भवती- ति तन्निवृत्त्यर्थात्यर्थप्रसादार्थं मुमुक्षुप्रयत्नो युक्त इति वाच्यम् । आव- रणाभावेन तन्निवृत्तेरनभ्युपगमादित्याशङ्कां परिहर्तुं) सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—नित्येति ॥ सौत्रान्यथाशब्दार्थमाह-व्यक्त्यनङ्गीकार इति । जीवस्य आनन्दादिरूपत्वमङ्गीकृत्य आवरणाभावान्मोक्षे आवरणनिवृ- त्तिरूपव्यक्तेरनङ्गीकारे आवरणस्यैवानङ्गीकार इति यावत् । तत्त्वप्र- [L

[ अधि - १६. - सू - ३२. ] दीपिकासहितम्. ६०१ मसुराणां नित्यानुपलब्धिर्मनुष्याणां च नित्योपलब्ध्य नुपलब्धी प्रसञ्ज्येते ॥ ( ५ ) 'नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा नैवमसु आपादिता भवति । एवं च मध्यममनुष्याणां मिश्ररूपत्वात्स्वरूपभूत स्य सुखस्य दुःखस्य चोपलब्धिः समैव स्यात्, न तु कदाचिद्विषय सुखदुःखोपलब्धिः, आवरणाभावे अनुभवाभावायोगादिति भावः । अनेन असुरपक्षे अनुपलब्ध्यापादनमयुक्तम्, तेषां स्वरूपानन्दादेरभा वादेव अनुपलब्ध्युपपत्तेः । अनावरणस्य अविद्यमानानन्दानुपलब्धिं प्रत्यप्रयोजकत्वादिति शङ्का, एवं मध्यममनुष्यपक्षेऽप्यनुपलब्ध्यापा दनमयुक्तम् , आवरणाभावस्योपलब्ध्यभावं प्रत्यप्रयोजकत्वादिति शङ्का च निरस्ता । असुरपक्षे सूत्रे अनुपलब्धिपदेन आसुराविद्येत्या दाविव प्रकृतसुखाद्युपलब्धिविरुद्धदुःखोपलब्धेरेव विवक्षितत्वात् । मध्यममनुष्यपक्षेऽप्यनुपलब्धिपदेन निरवधारणाया दुःखानुपलब्धेरेव विवक्षितत्वात् । अत एव टीकायामेतच्च सर्व्वजीवविषयम्, केषां चिद्दुः खादिरूपत्वं मिश्रत्वं च ज्ञातव्यमित्युक्तम् । अत्र केचित्—'नित्यान न्दः' इत्यादिप्रमाणानुसारेण अन्यतरशब्दस्वारस्याच्च देवानामित्या दिभाष्यं सौत्रक्रममुल्लङ्घ्य 'अन्यतरनियमः' इत्यस्य व्याख्यानरूपं 'नित्योपलब्ध्यनुपलब्धी' इत्येतन्नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्ग इत्य स्य व्याख्यानरूपं, सूत्रे उक्तिलाघवाय मध्यमजीवानां प्रथममापाद नम् । एवमसुरपक्षे अनुपलब्धिरुपलब्ध्यभाव एव, न तु दुःखोपल ब्धिः, सा तु साक्षादापाद्या, परम्परया तु सुखोपलब्धेरभाव इति व्या चक्षते । तन्न—'नित्यानन्दः' इति प्रमाणस्योक्तपक्ष एवानुगुणत्वात्, वक्ष्यमाणरीत्या अन्यतरशब्दस्योभयपरत्व एव स्वारस्याच्च, भाष्यटी कातत्त्वप्रदीपाननुगुणत्वाच्च । भाष्यटीकयोर्देवदानवमिश्रक्रमेणापाद नात् । तत्त्वप्रदीपेऽपि व्यक्तमङ्गीकारे मुक्तियोग्या विनैव साधनसम्प त्त्या नित्यव्यक्तानन्दा भवेयुः, तमोयोग्याः संसृतावपि सुखलेशहीनाः नित्यदुःखिनः स्युरित्यादिना देवादिक्रमेणैवासुरपक्षे दुःखोपलब्धेरेव च आपादनात् ॥ ( ५ ) द्वितीयपक्षं प्रमाणविरोधेन निराचष्टे— (ननु यदि जीवानां आनन्दादिरूपत्वं स्यात्तदा तस्य संसृतौ अनभिव्यक्त्यर्थे ज्ञानाभावा तिरिक्ताविद्यावरणं भगवत्प्रसादेन तन्निवृत्तिश्च अङ्गीकार्या स्यात्तदेव ७६

६०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] रा एवमनैवं च मनुष्याः' इति ह्यभिवेद्यश्रुतिः । (६) भविष्यत्पुराणे च— नित्यानन्दज्ञानबला देवा नैवं तु दानवाः । दुःखोपलब्धिमात्रास्ते मानुषास्तूभयात्मकाः ॥ (७) तेषां यदन्यथा दृश्यं तदुपाधिकृतं मतम् । विज्ञानेनात्मयोग्येन निजरूपे व्यवस्थितिः ॥ नास्ति। तदनङ्गीकारे दोषाभावादित्याशङ्कां प्रमाणविरोधेन निराचष्टे) नित्येति ॥ 'नित्यानन्दः' यथार्थज्ञानादिरूपः परमात्मेत्यर्थः । परमात्मेत्य नन्तरं एवं सुरा इत्यध्याहारोऽभिप्रेतः । अत एव स्मृतौ 'नित्यानन्दज्ञान बला देवाः' इत्युक्तम् । तत्त्वप्रदीपे तु परमात्मनो नित्यानन्दत्वोक्त्या दे वानां च नित्यानन्दत्वं विवक्षितम्, देवभागत्वातस्येत्युक्तम् । तस्याभि प्रायस्तुअत्र परमात्मशब्देन उत्तमजीवराशिर्र्विवक्षित इति सुधायामुक्तम्। चन्द्रिकायामपि तथैवोक्तम् । 'असुराः' तमोयोग्याः 'नैवं' मुक्तियोग्य वन्न, किन्तु तद्विरुद्धदुःखमिथ्याज्ञानस्वरूपा इत्यर्थः । 'मनुष्याः' म ध्यमास्तु 'एवं' आनन्दादिरूपाः 'अनैवं' दुःखस्वरूपाश्चेत्यर्थः । इति ही ति। हिशब्दः प्रसिद्धौ। श्रुतिरित्त्यनन्तरं जीवस्य आनन्दादिरूपत्वं वक्ती ति वाक्यशेषः । तथा च जीवस्यानन्दादिरूपत्वानङ्गीकारे श्रुतिविरो धापत्तेः तस्य तदङ्गीकार्यमिति भावः । यद्यप्यत्रार्थे 'विज्ञानात्मा' इ ति प्रागुदाहृतश्रुतिरतिदेष्टुं युक्ता । 'बलमानन्द ओजः' इति श्रुतिर्वो दाहर्तुं युक्ता । तथाऽपि त्रिविधस्यापि जीवस्वरूपस्यानुक्तैः श्रुत्यन्तरो दाहरणम् ॥ (६) अधिकरणार्थे स्मृतिं चाह—भविष्यदिति ॥ श्रुतिसमुच्चये चशब्दः । नित्यत्वमानन्दादेर्विशेषणम् । 'देवाः' मुक्तियोग्याः 'दान वाः' तमोयोग्याः 'एवं' देववन्न, किं तर्हीत्यत आह—दुःखोपलब्धी ति । 'ते' दानवाः 'दुःखोपलब्धिमात्राः' दुःखानुभवमात्रयोग्या इ त्यर्थः । योग्यत्वं तु संसृतावप्यस्ति । मात्रशब्देन सुखोपलब्धिर्व्याव र्त्यते । मध्यममानुषास्तु 'उभयात्मकाः' सुखदुःखमिश्रस्वरूपाः ॥ (७) ननु देवानां सुखज्ञानादिरूपत्वमनुपपन्नम्, संसारे दुःखस्याप्य नुभवात् विपरीतज्ञानस्यापि दर्शनाच्च । एवं दैत्यानां दुःखोपलब्धिमा त्रत्वमप्यनुपपन्नम्, संसारे सुखस्याप्यनुभवात्। एवं मनुष्याणां मिश्र त्वमप्ययुक्तम्, संसारे केवलसुखदुःखयोरप्यनुभवादित्यत आह—ते

[ अधि - १७. सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ६०३ ( ८ ) सम्यग्ज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम् । विपरीतं तु दैत्यानां ज्ञानस्यैवं व्यवस्थितिः ॥ इति ॥ ३२ ॥ १७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ईश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तं ' यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्य ते ' (बृ.६-४-५.) इति जीवस्योपलभ्यते । षामिति ॥ उपाधिर्बाह्यः । तथा च ' तेषां ' देवानां यत्स्वरूपात् ' अन्य था' अन्यत् 'दृश्यं' दुःखादि 'तदुपाधिकृतम्' जीवस्वरूपोपाध्यतिरिक्त बाह्यदेहनिमित्तम् । उपाधिनिवृत्तिः कुत इत्यत आह-विज्ञानेति । यतः ' आत्मयोग्येन' स्वयोग्येन 'विज्ञानेन' विशेषज्ञानेन तृतीयार्थेसप्तमी । आविर्भूतस्वस्वरूपेण व्यवस्थितिर्भवतीत्यर्थः । विज्ञानेनात्मयोग्येने त्यादिना नित्यसंसारिणामप्यावरणाभावे अनिष्टप्रसङ्गोक्त्या च तेषाम पि आवरणनिवृत्त्या स्वरूपाविर्भावोऽस्तीति सूचितम् ॥ (८) किं तन्निजरूपमित्यत उक्तं विवृणोति—सम्यगिति । तुश ब्दोऽवधारणे । 'देवानां' मुक्तियोग्यानां सम्यग्ज्ञानमेवेति । ' विमिश्रि तं ' विपरीतमिति । अत्र ज्ञानमित्यनुषज्यते । दैत्यानां त्वित्यन्वितस्तु शब्दो विशेषार्थः । ' ज्ञानस्य ' स्वरूपज्ञानस्य 'एवं' उक्तप्रकारेण 'व्य वस्थितिः ' स्थितिरित्यर्थः । इतिशब्दस्य भविष्यत्पर्वणीति पूर्वेणान्व यः । अधिकरणार्थ उक्त इति शेषः ॥ १६ ॥ इति पुंस्त्वाधिकरणम् ॥ १७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जीवकर्तृत्वविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते । श्रु तिविरोधं संशयबीजं दर्शयति— ईश्वरस्येति ॥ ' नान्यः कर्ता' इत्या दिश्रुतावन्यनिषेधादीश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तमित्यर्थः । इतीति । इति श्रु तावित्यर्थः। 'जीवस्य' जीवस्यापि 'उपलभ्यते' प्रतीयते। कर्तृत्वमित्यनु षङ्गः । यादृशं कर्म कुरुते जीवः तादृक्कर्मफलं 'अभिसम्पद्यते ' प्राप्नोती ति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । श्रुतेः जीवैकनिष्ठत्वज्ञापनाय तदिति फलवा क्यशेषोदाहरणम् । ईश्वरस्यैवेति सावधारणा संशयबीजोक्त्या स्वातन्त्र्येण पारतन्त्र्येण वा केनापि रूपेण न जीवः कर्ता, किं त्वी श्वर एवेति पूर्वपक्षो जीवकर्तृत्वाभावस्य श्रुतत्वादिति युक्तिश्च सूचि

६०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( २ ) अत आह— सू—ॐ ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ॐ ॥ ३३ ॥ जीवस्य कर्तृत्वाभावे शास्त्रस्याप्रयोजकत्वप्राप्तेर्जीवो ऽपि कर्ता ॥ ३३ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ विहारोपदेशात् ॥ ॐ ॥ ३४ ॥ ‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाऽज्ञातिभिर्वा’ (छा. ८- १२-३.) इत्यादि मोक्षेऽपि ॥ ३४ ॥ ता। योजना तु न जीवः कर्ता यतः श्रुतावीश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तं न चा न्यत्रापि ‘यत’ इति श्रुतिरस्तीति वाच्यम्। यत ईश्वरस्यैव कर्तृत्व मुक्तं इतरव्यपदेशादित्यादावनन्ययोगेन समर्थितम्। तथा च फलव च्छ्रुत्यपेक्षया सयुक्तिकश्रुतेः प्राबल्यात् अनया अन्यस्या बाध इति भाव इति ॥ ( २ ) एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ क र्तृत्वाभाव इति। कर्तृत्वसामान्याभाव इत्यर्थः। शास्त्रस्येति। ‘यजेत स्वर्गकामः’ ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्यादिविधिनिषेधरूपशास्त्रस्ये त्यर्थः। अप्रयोजकत्वेति। प्रयुज्यतेऽनेन पुरुषः शास्त्रे इति व्युत्पत्त्या प्रयोजकं प्रयोजनं ततो बहुव्रीहिः, तथा च वैयर्थ्यप्रसङ्गादित्यर्थः। न हि कर्तारमन्तरेणारण्योदनायमानशास्त्रस्य सार्थक्यं भवतीति भा वः। अनेन जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकार एव ‘शास्त्रार्थवत्त्वात्’ शास्त्र स्यार्थवत्त्वसिद्धेः अन्यथाऽसिद्धेरिति हेत्वंशो विपक्षे हेतूच्छित्तिरूप बाधकोक्तिमुखेन व्याख्यातः। अनुवृत्तस्य ज्ञ इत्यस्यार्थो जीवोऽपीति। ‘कर्ता’ कर्तैव न त्वकर्ताऽङ्गीकार्य इति शेषः। अपीत्यनेन सूत्रेऽप्यर्थ कचशब्दस्यानुवृत्तिः सूचिता ॥ ( ३ ) ननु जीवस्य स्वतः कर्तृत्वाभावेऽपि परगतकर्तृत्वे स्वीय त्वाग्रहोऽस्त्येव। अतः काल्पनिककर्तृत्ववन्तं जीवं प्रति विधिनिषेध शास्त्रं प्रवर्त्ततामित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—विहारेति॥ जीवः कर्तेत्यनुषज्यते। तत्त्वत इति शेषः। अनेन सूत्रेऽप्यनुवृत्तिशेषौ सूचितौ। अपिशब्दो विशेषणसमुच्चयार्थः। आदिशब्दात् ‘सोऽश्नुते सर्वान्’ (तै. २-१.) इत्यादिकं गृह्यते। तथा च ‘अपि’ विगलिता खिलकल्पनेऽपि मोक्षे ‘स्त्रीभिर्वा’ इत्यादिना विहारपदोक्तसञ्चरणक्री

[ अधि - १७. सू - ३६. ] दीपिकासहितम्. ३०५ ( ४ ) सू— ॐ ॥ उपादानात् ॥ ॐ ॥ ३५ ॥ साधनाद्युपादानप्रतीतेश्च ॥ ३५ ॥ ( ५ ) सू— ॐ ॥ व्यपदेशाच्चक्रियायां न चेन्निर्देशविप र्ययः ॥ ॐ ॥ ३६ ॥ डाकाम्यप्राप्त्यादिकर्तृत्वोक्तेः 'तत्त्वतः' परमार्थत एव जीवः कर्ता न कल्पनयेति योजना । अस्य मोक्षप्रकरणत्वं तु छान्दोग्ये तैत्तिरीये च 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' (छा.८-३-४.) 'ब्रह्म विदाप्नोति परम्' (तै. २-१०) इति च मोक्षं प्रस्तुत्याम्नातत्वात् ज्ञा यते । श्रुतिस्तु दहरनये व्याख्याता ॥ (४) नन्वस्तु मोक्षे जीवस्य स्वाभाविकं कर्तृत्वं प्रामाणिकत्वा त् । संसारे तु काल्पनिकमेव किं न स्यात् । तावता शास्त्रसार्थक्या दित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—उपादानादिति ॥ साधने ति । मोक्षस्वर्गाद्यर्थे वेदविचारयागादिरूपेत्यर्थः । आदिशब्देन तदिति कर्तव्यता गृह्यते । यद्वा—तत्त्वप्रदीपरीत्या छेद्याद्यर्थकुठारादिकं साध नपदोक्तं आदिपदेन काष्ठादिरूपविषय उक्त इति ध्येयम् । उपादा नं अनुष्ठानं सम्पादनमिति यावत् । तस्य प्रतीतेः प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जी वस्येत्यर्थः । ततश्च फलदर्शनादिति चशब्दार्थः । अस्यापि जीवोऽपि कर्तेति पूर्वसाध्येनान्वयः । यद्वा—तत्त्वप्रदीपे न केवलं शास्त्रार्थवत्त्वा जीवस्य कर्तृत्वं प्रतिपद्यामहे, अपि तु प्रत्यक्षत एव तत्सिद्धमित्याहेत्य वतार्य चशब्दान्न च तद्धार्थो दृश्यत इत्युक्तहेतुसमुच्चयार्थत्वस्योक्तत्वात् टीकाकारस्याप्ययमेव चशब्दार्थोऽभिप्रेतः । अत एवोत्तरटीकायामेव मुपपत्त्या प्रत्यक्षेण चेत्युक्तम् । चशब्दप्रयोगेन सूत्रेऽपि चशब्दोऽनुष ङ्कनीय इति सूचितम् । केचित्तु—अत्र सूत्रे पूर्वसूत्रे च क्रमेण शङ्का द्वयपरिहारात् न चशब्दः, मौक्ताकाल्पनिकत्वसांसारिकाकाल्पनिकत्व रूपविषयभेदात् । तथापि अवान्तरसाध्यभेदेऽपि अकाल्पनिकत्वसा मान्यस्य पूर्वसूत्रे युक्त्या अत्र तु प्रत्यक्षेण चोपादानात् भाष्ये चश ब्दः प्रयुक्त इत्याहुः । तत्तु उत्तरटीकातत्त्वप्रदीपविरुद्धम् । तत्र कर्तृ त्वस्यैवैक साध्यत्वेनोक्तेः ॥ (५) एवं संसारे शास्त्रार्थवत्त्वरूपयुक्त्या साधनाद्युपादानप्रत्यक्षे ण च साधितं जीवकर्तृत्वं श्रुत्याऽपि समर्थयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे— व्यपदेशाच्चेति ॥ इतीति । उपासनाख्यक्रियायां उपासीतेत्यात्मनः क

६०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] 'आत्मानमेव लोकमुपासीत' (बृ. ३-४-१५०) इति क्रियायां व्यपदेशाच्च। (६) अन्यथाऽऽत्मैव लोकमिति निर्देशः स्यात् ॥ ३६ ॥ (७) तर्हि कथमीश्वरस्यैव कर्तृत्वमित्यतो वक्ति- सू-ॐ ॥ उपलब्धिवदनियमः ॥ ॐ ॥ ३७ ॥ -र्तृत्वोक्तेरित्यर्थः । अस्य हेतोर्जीवोऽपि कर्तेति पूर्वसाध्येनान्वयः । न केवलं युक्तिप्रत्यक्षाभ्यां, किन्तु श्रुतेश्चेति चशब्दार्थः । तथा चोक्तं भा रततात्पर्यनिर्णये- प्रत्यक्षैषा कर्तृता जीवसंस्था । तथाऽऽगमादनुमानाच्च सर्वम् ॥ इत्यादि ॥ 'लोकं' सर्वाश्रयं प्रकाशमानं वा 'आत्मानं' विष्णुमुपासीत जीव इ ति बृहदारण्यकच्छन्दोगश्रुत्यर्थः ॥ (६) ननु अत्र जीव उपासीतेत्युक्त्यभावात् कथमयं जीवस्य कर्तृत्वव्यपदेशस्स्यादित्यतस्तदुपपादनाय विपक्षे बाधकोक्तिपरं न चे द्वित्यंशं व्याचष्टे-अन्यथेति ॥ जीवस्य उपासनाक्रियायां कर्तृत्वेन श्रुत्यनभिमतत्वे क्रियाया अकर्तृकत्वजडकर्तृकत्वयोरसम्भवाच्छ्रुति वैयर्थ्यापत्या तत्परिहाराय परमात्मन एव क्रियाकर्तृत्वेन तदभिमत त्वे चेत्यर्थः । आत्मैवेत्यनेन निर्देशविपर्ययपदं तद्विन्यासव्यत्यासपर मिति सूचितम् । अस्मिन् पक्षे आत्मा परमात्मैव स्वात्मानमन्यं वा लोकमुपासीतेति श्रुत्यर्थप्राप्तेरिति भावः । अत्रात्मानमिति पक्षे टीकायां कर्तृत्वेनेत्यस्य कर्तृत्वेनापीत्यर्थः । कर्मत्वेनेत्यस्य केवलकर्म त्वेनेत्यर्थोऽवगन्तव्यः। अन्यमिति पक्षे तु यथा श्रुतैव व्याख्या। अन्यथे त्यनेन न चेदित्यस्यार्थ उक्तः । स्यादिति शेषोक्तिः । तथाचास्य कर्तृ त्वाञ्जास्ति चासौ विपरीतनिर्देशः तस्मान्न जीवोऽकर्ता किं तु कत्र्तैवे ति विपर्ययपर्यवसाने जीवस्यापि कर्तृतासिद्धिरिति भावः । न च जीवपरयोरुभयोरपि कर्तृत्वे गौरवं दोषः, प्रामाणिकत्वात् ॥ (७) नन्वेवं जीवस्यापि कर्तृत्वे कथमितरव्यपदेशादित्यादौ ईश्वरस्यैव कर्तृत्वं समर्थितम् । कथं च 'नान्यः कर्ता' इति श्रुतिरु पपद्यते। अतस्तद्विरोधोऽस्त्येवेत्याशङ्क्य तत्परिहाराय सूत्रमवतार्य व्याचष्टे-तर्हीति॥ जीवस्यापि कर्तृत्व इत्यर्थः। उक्तमिति 'नान्यः कर्ता' इति श्रुताविति शेषः। यद्वा-इतरव्यपदेशादित्यादौ कथं समर्थितमित्य

[ अधि - १७. - सू - ३७. ] दीपिकासहितम्. ६०७ ज्ञाने इदं ज्ञास्यामीत्यनियमः प्रतीयते एवं कर्मण्यपि जीवस्य । ( ८ ) 'य आत्मानमन्तरोऽयमयति' ( माध्यन्दिनपाठः ) इति च श्रुतिः ॥ ३७ ॥ ( ९ ) कुतः— र्थः। यथा ज्ञाने इत्यनेन सूत्रे सप्तम्यन्ताद्वतिरिति सूचितम्। ज्ञास्यामीत्य नन्तरं इच्छत इति शेषः । कर्मणीत्यनेन क्रियायामित्यस्य जीवस्येत्य नेन ज्ञस्येति विपरिणतपदस्य च अनुवृत्तिस्सूचिता । जीवस्येत्यनन्त रं अनुषक्तानियमपदं नियमस्याप्युपलक्षकम् । दृष्टान्तसमुच्चये विशे षणसमुच्चये वाऽपिशब्दः । तथा चाहमिदं सुरूपं सुगन्धं सुस्वरं वा ज्ञास्यामि, विपरीतं न पश्यामि न जिघ्रामि न शृण्वानीत्येवं स्पृहय तो जीवस्य यथोपलब्धौ ज्ञाने 'अनियमः' स्वेच्छानुसारेण न ज्ञान लाभः प्रतीयते । एवं तथा क्रियायां 'कर्मण्यपि' करिष्यामीति सङ्क ल्पितेऽपि व्यापारे अनियमः प्रत्येत्तव्यः । तद्दृष्टान्तेनात्रानियमः साध्य इति यावत् । ईश्वरस्य तु ज्ञाने कर्मणि च नियम इति योजना । तथा च यत एवं जीवस्य कर्मणि नियमाभावः, ईश्वरस्य तु तद्भावस्सिद्धो ऽतोऽनन्याधीनकर्तृत्वविवक्षया ईश्वरस्यैव कर्तृत्वं न जीवस्येत्युक्तं प्राक् । न तु सर्वथा कर्तृत्वाभावेनेति न पूर्वोक्तविरोध इति भावः । ज्ञास्यामीति इच्छत इत्यनेन च दृष्टान्तः साध्यविकल इति शङ्का परि हृता । कथमिति चेत्—न हि जिज्ञासुर्ज्ञाने साक्षाद्व्याप्रियते, येन नि यमेन ज्ञानप्राप्तिः, किं तु ज्ञानक्रियासाधन एव, न तु फलेच्छया साध नानुष्ठाने फलाव्यभिचारोऽदृष्ट इति टीकोक्तरीत्येति गृहाण ॥ ( ८ ) ईश्वरस्यैव नियमनकर्तृत्वं, न जीवस्येत्यत्र प्रमाणमाह—य इति ॥ इति च श्रुतिरिति । इति श्रुतिरप्येवमेवाह, न केवलं सूत्रमि ति चार्थः । यः चतुर्मुखादिजीवं तत्तदन्तर्गतो नियमयति एष परमा त्मा त्वान्तर्यामीति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । अत्रेश्वरस्य जीवनियामक त्वोक्त्या तत्प्रेरणां विना जीवानां नियमेन कर्तृत्वाभावः स्वेच्छानुसा रिकर्तृत्वाभावः, ईश्वरस्य तु नियामकत्वात् तद्भावोऽवगम्यते ॥ ( ९ ) ननूभयोः कर्तृत्वाविशेषेऽपि ईश्वरस्यैव नियमेन कर्तृत्वं, न जीवस्येत्येतद्वैलक्षण्यं किंनिमित्तमिति पृच्छति—कुत इति ॥ निय

६०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] सू—ॐ ॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥ अल्पशक्तित्वाज्जीवस्य ॥ ३८ ॥ (१०) सू—ॐ ॥ समाध्यभावाच्च ॥ ॐ ॥ ३९ ॥ समाधानाभावाच्च अस्वातन्त्र्यं प्रतीयते अतः ॥ ३९ ॥ (११) सू—ॐ ॥ यथा च तक्षोभयथा ॥ ॐ ॥ ४० ॥ मानियमौ ईशजीवयोः 'कुतः' किंनिमित्तकावित्यर्थः । अत्र स्वात- न्त्र्यपारतन्त्र्यनिमित्तौ नियमानियमाविति परिहारं वक्तुं ईशजीवयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ये साधयत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—शक्तीति ॥ अ- ल्पशक्तित्वादित्यनेन मुख्यत्वाच्छक्तिशब्दः पूर्णशक्तिपरः विपर्ययशब्द- स्तु तद्विपरीताल्पशक्तिपर इति सूचितम् । ज्ञस्येत्यनुवृत्तपदस्यार्थो जीवस्येति । उपलक्षणमेतत् । ईश्वरस्य पूर्णशक्तित्वादित्यपि द्रष्टव्य- म् । अस्वातन्त्र्यं स्वातन्त्र्यमिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते ॥ (१०) युक्त्यन्तरेणेशजीवयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ये समर्थयत्सूत्र- मुपन्यस्य व्याचष्टे—समाध्यभावाच्चेति ॥ समाधानमलं बुद्धिरपूर्णका- मत्वमिति यावत् । न केवलमल्पशक्तित्वादिति चार्थः । जीवस्येति व- र्तते । सूत्रे तु ज्ञस्येति वर्तते । उपलक्षणमेतत् । समाधिभावाच्चेश्वर- स्य स्वातन्त्र्यमित्यपि द्रष्टव्यम् । चशब्द उक्तानुक्तहेतुसमुच्चायकः। अस्तूक्तहेतुभ्यः ईशजीवयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यसिद्धिः । तावता नि- यमानियमयोः किंनिमित्तकत्वमुक्तं भवतीत्यत आह—अत इति । नियमानियमाविति शेषः । तथा च यत एवमीशजीवयोः स्वातन्त्र्य- पारतन्त्र्ये प्रतीयेते अतस्तयोस्ताभ्यां निमित्ताभ्यां कर्मणि नियमानि- यमौ प्रतिपत्तव्यावित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु अत इत्यस्य 'यथा च तक्षो- भयथा' इति सूत्रेणान्वयमभिप्रेत्य अतोऽस्वातन्त्र्यप्रमाणेभ्यः कर्तृत्व- मानेभ्यश्च यथा च तक्षोभयथा व्यपदिश्यते एवं जीवोऽस्वतन्त्रः क- र्ता चेति व्यपदिश्यत इत्युक्तम् ॥ (११) ननु यदि जीवस्य न स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वम्, अपि तु ईश्वरे- च्छयैव, तर्हि कथं जीवः कर्तोच्यते, स्वतन्त्रः खलु कर्तेत्याशङ्कां परि- हरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—यथेति ॥ यथा च 'तक्ष्णो' वर्धकेः प्रा- सादकारयितृराजादिप्रेरितत्वं तत्कर्तृत्वं च अस्ति, एवं जीवस्यापि ईश्वरनियतत्वं घटादिकर्तृत्वं चास्त्वित्यध्याहारेण योजना । कारयितृ- नियतत्वं कर्तृत्वमित्यनेनोभयथेत्युक्तप्रकारद्वयं दर्शितम् । एवं जीव

[ अधि - १७. सू - ४१. ] दीपिकासहितम्. ६०९ यथा तक्षणः कारयितृनियतत्वं कर्तृत्वं च विद्यते एवं जीवस्यापि ॥ ४० ॥ ( १२ ) सू—ॐ ॥ परात्तु तच्छ्रुतेः ॥ ॐ ॥ ४१ ॥ सा च कर्तृत्वशक्तिः परादेव । ( १३ ) कर्तृत्वं करणत्वं च स्वभावश्चेतना धृतिः । यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ स्यापीत्यनेन चशब्दस्य दार्ष्टान्तिकसमुच्चयार्थत्वमभिप्रेति । केचित्तु- सूत्रे उभयथा चेति चशब्दसम्बन्धमभिप्रेत्य भाष्ये कर्तृत्वं चेत्युक्तमि त्याहुः । तन्न, तद्भाष्यस्योभयथेत्युक्तप्रकारद्वयसमुच्चयपरत्वेन चश ब्दार्थप्रदर्शकत्वाभावात् । तथा चेश्वराधीनेऽपि जीवे दृष्टान्तबलात्का रकाप्रयोज्यत्वरूपामुख्यस्वातन्त्र्यगर्भितकर्तृत्वव्यपदेशो युज्यत ए वेति भावः ॥ ( १२ ) ननु किं तक्षण इव जीवस्य कर्तृत्वशक्तिर्जीवाधीनैव, ईश्व राधीनत्वं तु वचनवेतनदानादिवत् । उत कर्तृत्वशक्तिरपीश्वराधी ना । यद्याद्यः तर्हीश्वरस्यैव कर्तृत्वमिति गतः पक्षः । द्वितीये न जीव स्य कर्तृत्वशक्तिरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—परादि ति ॥ सेति प्रकृतत्वोपपादकं, या शक्तिसूत्रे प्रकृता, या च तक्षकदृष्टा न्तेन उपपादिता सेत्यर्थः । चोऽप्यर्थः । कर्तृत्वेत्यतः प्राक् जीवस्येत्यु पस्कार्यम् । शक्तिरित्यनेन तदिति भिन्नपदस्यार्थ उक्तः । सामर्थ्यमि ति वक्तव्ये शक्तिरिति तच्छब्दपर्यायशब्देनार्थकथनम् । शक्तिसूत्र गतशक्तिशब्दविवक्षयेति ध्येयम् । केचित्तु—सूत्रे शक्तिरिति शेषः । तच्छ्रुतेरित्येकं पदं, तथा च ईशाधीनत्वेन श्रुतेरिति तदर्थ इत्याहुः । ‘परादेव’ परमात्मनः सकाशादागतैव तदधीनैव न जीवाधीनेत्यर्थः । अनेन सौत्रतुशब्दोऽवधारणार्थतया व्याख्यातः । तस्मान्नापसिद्धान्त इति वाक्यशेषः ॥ ( १३ ) कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वेन श्रुतेरित्येतद्योजयति—कर्तृत्वमि ति ॥ कर्तृत्वकरणत्वपदाभ्यां तच्छक्तिरुपलक्ष्यते । तत्राद्यं जीवस्य द्वितीयमिन्द्रियादेः । ‘स्वभावः’ प्रकृत्यादीनां परिणामादिः । अल्पज्ञ त्वाल्पशक्तित्वादिरूपो वा । ‘चेतना’ चेतसो व्याप्तिः ‘बहुस्मरणशक्ति स्तु चेतनेत्यभिधीयते’ इत्युक्तेश्चैतन्यं वा । ‘धृतिः’ देहादिधारण ७७

६१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] इति हि पैङ्गिश्रुतिः ॥ ४१ ॥ ( १४ ) सू—ॐ ॥ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावैयर्थ्या दिभ्यः ॥ ॐ ॥ ४२ ॥ ततोऽप्रयोजकत्वं शास्त्रस्य नापद्यते कृतप्रयत्नापेक्ष सामर्थ्यम् । आहत्य ' इमे' भावाः 'यत्प्रसादात्' यस्य परमात्मनोऽ नुग्रहादिच्छया सन्ति 'यदुपेक्षया' यत्कटाक्षाभावे न सन्ति इत्यर्थः। अनेनेश्वरस्य कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुं चास्ति सामर्थ्यम्, सङ्कल्पाभावा त् तथा न करोतीत्युक्तं भवति । अस्य यच्छब्दस्य तत्र प्रकृतेन त च्छब्देनान्वयः । 'हि' यतः श्रुतिरित्यस्य परादेवेति साध्येनान्वयः ॥ ( १४ ) नन्वस्मिन् पक्षेऽपि दोष उक्तः, यदि कर्तृत्वशक्तिरीश्वरा धीना तर्हि तस्यैव कर्तृत्वम्, न जीवस्य दारुप्रतिमावदन्याधीनस्येति पुनश्शास्त्रवैयर्थ्यमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—कृते ति ॥ 'ततः' कर्तृत्वशक्तेरीश्वराधीनत्वादपि 'शास्त्रस्य' विधिनि षेधात्मकस्य 'अप्रयोजकत्वं' न विद्यते प्रयोजकं प्रयोजनं यस्य तस्य भावो वैयर्थ्य 'नापद्यते' न प्रसज्यते । कुतः ? 'ततः' तद्वैयर्थ्या चैव 'तत्प्रेरकत्वस्य' तस्येश्वरस्य जीवप्रेरकत्वस्य 'कृतप्रयत्नापेक्ष त्वात्' पूर्वकर्मप्रयत्नयोग्यतासापेक्षत्वादिति योजना । तत इत्यनेन विहितेति चतुर्थ्यन्तं पदं व्याख्यातम् । कृतेत्यादिना कृतेति हेतुसमर्प कशब्दो व्याख्यातः । तत्प्रेरकत्वस्येत्यनेन सूत्रे पूर्वसूत्रात्पर इति वि परिणतपदस्य द्वितीयान्तज्ञशब्दस्य चानुवृत्तिः प्रेरयतीत्यध्याहारः सू चितः । सूत्रे तुशब्दोऽवधारणेऽप्यर्थे चेत्यभिप्रेत्यादिशब्दार्थमाह—आ दिशब्देनेति । 'अवैषम्यादि' सङ्गृहीतमिति शेषः । अत्रादिशब्देनानैर्घृ ण्यं गृह्यते । अनेन—न ततोऽपि जीवशक्तेरीश्वराधीनत्वादपि शास्त्र स्य वैयर्थ्यमापद्यते । कुतो ? यतोऽयं परमात्मा 'विहितप्रतिषेधावैय र्थ्यादिभ्यस्तु' विधिनिषेधशास्त्रावैयर्थ्यायैव, न तु स्वस्य सहायार्थं, त था स्वस्य वैषम्यनैर्घृण्यपरिहाराय च 'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु' जीवस्या नादिकर्मप्रयत्नसापेक्ष एव जीवं भोगे प्रेरयति, तद्योग्यतामपेक्ष्य तु क र्मणि, न तु तदनपेक्ष इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । अत एवोक्तं भार ततात्पर्यनिर्णये— एतानपेक्ष्यैव फलं ददामि.

[ अधि - १७. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ६११ त्वात्तत्प्रेरकत्वस्य । आदिशब्देनावैषम्यादि । ( १५ ) पूर्वकर्मप्रयत्नं च संस्कारं चाप्यपेक्ष्य तु । ईश्वरः कारयेत्सर्वं तच्चेश्वरकृतं मतम् ॥ अनादित्वाददोषश्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः । इति भविष्यत्पर्वणि । तस्यैव सङ्कल्प इति स्वतन्त्रता ॥ इति ॥ अत्रायं चन्द्रिकोक्तो भावः—जीवस्य विधिवाक्यतदर्थज्ञाने तज्जन्य- साधनफलेच्छयोः साधनविषयककृतौ च भगवत्प्रेर्यत्वेऽपि न विधि- विषयत्वकर्मफलभाक्त्वयोरनुपपत्तिरिति न शास्त्रप्रवृत्तिवैयर्थ्यम् । राजभटायुत्पादितेच्छादिमतोऽपि त्रिवर्णादेर्विष्टिगृहीतस्य च सन्ध्यो- पासनादौ भारवहनादौ च विद्यादिदर्शनेन तद्वदेवास्वतन्त्रकर्तृता- मात्रेण तयोरुपपत्तेरिति । उक्तं हि गीताभाष्ये—अकर्तृकत्वेऽपि विधि- द्वारा ईशप्रसादादिच्छोत्पत्त्योक्तकारणैः कर्मद्वारा मोक्षो भवतीति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यमिति । विवृतं चैतत्प्रमेयदीपे—जीवस्यापराधीनकर्- तृत्वाभावेऽपि स्वसम्बन्धितया विधिज्ञानस्येश्वरप्रसादायत्तोः कर्मै फलं चोद्दिश्येच्छाप्रयत्नयोरधिष्ठानादिकर्मकारणसन्निधानस्य कर्मसं- बन्धस्य तत्फलभाक्त्वस्य च विधिविषयताप्रयोजकस्य सत्त्वात्तस्य विधिविषयत्वोपपत्तिरिति । एतच्च प्रयोजकं नेश्वरमुक्तजीवजडेष्वस्ती- ति न तेषां विधिविषयत्वं किन्तु संसारिजीवस्येति चोक्तम् । यद्यपि वैषम्यादिपरिहारः पूर्वमेव वैषम्यसूत्रे कृतः । तथाऽपि स एव कर्तृत्व- शक्तेरीश्वराधीनत्वप्रयुक्तवैषम्यादिशङ्कापरिहारायेहादिशब्देन स्मार- यितुं पुनरुक्त इति न पौनरुक्त्यम् ॥ ( १५ ) सूत्रार्थे स्मृतिमाह—पूर्वेति ॥ ‘संस्कारो’ योग्यता । चश- ब्दौ परस्परसमुच्चये । तुशब्दोऽवधारणे । ‘सर्वं’ पुण्यपापादि कर्म जीवेन कारयति तत्करणाय तं प्रेरयतीत्यर्थः । यद्वा—कारयति भो- जयतीत्यर्थद्वयमपि विहितकारिणं पुण्यं भोजयति कारयति च पुण्यं, निषिद्धकारिणं दुःखं भोजयति पुनः पापं कारयति चेति तत्त्वप्रदीपो- क्तम् । नन्वीश्वरस्य जीवकर्मापेक्षया प्रेरकत्वे तस्य तत्कर्माकर्तृत्वं स्यादित्यत आह—तच्चेति । अपेक्ष्यं च कर्मेत्यर्थः । स्वयं साक्षात्तर्हि तत्प्रेरणे ईश्वरस्यापेक्ष्यकर्माभाव इत्यत आह—अनादित्वादिति । कर्म- णः कार्यकारणीभूतकर्मपरम्परायास्त्वनादित्वान्नापेक्ष्याभावकृतवैष-

६१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( १६ ) एतदेवं न चाप्येवमेतदस्ति न चास्ति च ॥ इति मो क्षधर्मे ॥ ४२ ॥ —::— १८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अंशा एव हीमे जीवाः अंशी हि परमेश्वरः । स्वयमंशैरिदं सर्वं कारयत्यचलो हरिः ॥ इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते । म्यादिदोष इत्यर्थः । तर्हि कार्यकारणरूपाणां पूर्वपूर्वकर्मणामनन्तत्वा त्कथं तत्कारयितृत्वमीश्वरस्योपपद्यते इत्यत आह— पूर्णेति । तथाच हरेरमितशक्तित्वादनन्तकर्मकारयितृत्वं तस्य सम्भवत्येवेति न दोष इति भावः । भविष्यत्पर्वणि 'कृत' इति सूत्रार्थ उक्त इति शेषः ॥ ( १६ ) अधिकरणार्थे स्मृतिं चाह— एतदिति ॥ यतः 'एतत्' जी वस्य कर्तृत्वं 'एवं' प्रामाणिकं ईश्वरवत्स्वातन्त्र्येण चैतदेवं न, अत एतत्कर्तृत्वमस्वातन्त्र्येणास्ति स्वातन्त्र्यविवक्षया नास्तीति 'नान्यः कर्ता' इति श्रुतावुच्यते अत इत्यर्थः । इतीति । एवंरूपमोक्षधर्मवचने अधिकरणार्थ उक्त इत्यर्थः ॥ १७ ॥ इति कर्तृत्वाधिकरणम् ॥ —— १८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जीवविषये श्रुतिविरोधः परिह्रियते । तत्र जी वस्येश्वरांशत्वमनंशत्वं वेत्यनिर्णयपूर्वकपक्षमभिप्रेत्य विरुद्धश्रुतिद्वयरूप मनिर्णयकारणं दर्शयति— अंशा एव हीति ॥ 'इमे' प्रमिता जीवाः अंशा एव पितापुत्रादिसम्बन्धैः केवलं तदुपजीव्यत्वेन तच्छेषभूता एवेत्यर्थः । यद्वा— ततो न्यूनत्वे सति किञ्चित्तत्सदृशत्वरूपांशत्वोपे ता इत्यर्थः । न तु निरुक्तांशत्वरहिता इत्येवशब्दार्थः । एवेत्यनेनांशत्वा नंशत्वयोर्विकल्पोऽपि निरस्तः । हिशब्दौ उभयत्र प्रसिद्धिद्योतकौ । ननु जीवानामध्यंशत्वे कथं तर्हि हरिरंशेन जगत्सृजतीति व्यपदेश इ त्यत आह— स्वयमिति । साक्षादंशैरनिरुद्धाद्यैः 'सर्वं' जगत् 'कार यति' सृजतीत्यर्थः । तथा च स्वरूपांशविषयं तद्वचनम् । जीवास्तु भिन्नांशा इति न तेषां तद्विषयत्वमिति भावः । यद्वा— स्वयं साक्षाद्भि न्नांशैर्विरिञ्चादिजीवैः स्वपदादभ्रष्टत्वान्निर्विकारत्वाद्वाऽचलो हरिः सृ

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१३ ( २ ) नैवांशो न सम्बन्धो नापेक्ष्यो जीवः परस्य । तथापि तु यथायोगं फलदः प्रभुरेकराट् ॥ न नियम्यस्स कस्यापि स सर्वस्य नियामकः ॥ इति भाल्लवेयश्रुतौ । ष्ट्यादि कारयतीत्यर्थः ॥ ( २ ) एवमंशत्वश्रुतिमुदाहृत्यानंशत्वश्रुतिमुदाहरति — नैवेति ॥ सिद्धान्तरीत्याऽयं श्रुत्यर्थः—जीवः 'परस्य' परमात्मनः अंशो न भव ति, किन्त्वनंश एव । अनेन विकल्पो निरस्तः । कुत इत्यत आह—न सम्बन्ध इति । यतो लोकपितृत्वपोषयितृत्वादिरूपसम्बन्धरहितोऽत इत्यर्थः । ननु पितृत्वादिरूपसम्बन्धाभावेऽपि उपकर्तृत्वादिरूपसम्ब न्धः किं न स्यादित्यतो न सम्बन्ध इत्येतद्विवृणोति—नापेक्ष्य इति । जीवः परस्य 'अपेक्ष्यः' उपकर्ताऽपि न भवतीत्यर्थः । नन्वत्र परश ब्दो नेश्वरपरः, किन्तु जीवान्तरपर इत्याशङ्कां वाक्यशेषोदाहरणेन प रिहरति—तथाऽपीति । यद्यप्येवं, तथाऽपीश्वरस्य जीवेनानुपकृत त्वेऽपि स ईशः सर्वस्य जीवजातस्य 'यथायोगं' योग्यतामनतिक्र म्य तामपेक्ष्य स्वर्गमोक्षादिफलदो भवत्येव । योग्यतापेक्षायां स्वात न्त्र्यभङ्ग इत्यत उक्तम्—'एकराट्' स्वतन्त्र इति । तत्कथमित्यतः— प्रभुः समर्थ इत्याह । तथा च स्वाधीनयोग्यतापेक्षायां न स्वातन्त्र्य हानिरिति भावः । अनेन जीवस्यानुपकर्तृत्वमीश्वरस्य तु उपकर्तृत्व मेवेत्युक्तं भवति । नन्वस्त्वीश्वरः उपकर्ता, तथाऽपि लोके स्वामिभृ त्यादेरन्योन्योपकार्योपकारकभावदर्शनात्तद्वदीश्वरस्यापि कदाचित् जीवोपकार्यत्वं किं न स्यादित्यत आह—न नियम्य इति । 'सः' ई श्वरः केनाप्युपकार्यो न भवतीत्यर्थः । अनेनानंशत्वश्रुतिः जीव उपक र्त्तव्य एव, न तूपकर्ता, ईश्वरस्तु उपकर्तैव न तूपकर्तव्य इत्यभिप्राया, भिन्नांशत्वनिषेधपरा वा, एवमसम्बन्धश्रुतिरपीश्वरस्य लोकपितृत्व त्पोषकत्वाभावाभिप्राया, तथाऽनपेक्ष्यत्वश्रुतिरपि परमात्मनः उपकार्य त्वाभावाभिप्रेत्येत्युक्तं भवति । पूर्वपक्षी तु जीवा अंशा एव, जीवोऽनं श एवेति आपाततो विरुद्धसावधारणश्रुतिद्वयदर्शनेनानिर्णयं मन्यते। श्रुतावित्यस्यानंशत्वं जीवस्योपलभ्यते प्रतीयत इत्यनुषक्तवाक्येना न्वयः ॥

६१४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( ३ ) अतो ब्रवीति — सू—ॐ ॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा- दित्वमधीयत एके ॥ ॐ ॥ ४३ ॥ ( ३ ) अथ सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अत इति ॥ यत एवं श्रुतिद्वये विरुद्धोक्तिस्संशयबीजमस्ति, अतस्तत्परिहारार्थमन्यत रकोटिनिर्णयरूपसिद्धान्तमाह सूत्रकार इत्यर्थः। सौत्रहेतुव्याख्यानाय नानाव्यपदेशान् दर्शयति—मां रक्षत्विति। 'विभुः' हरिः। अहमित्युक्त स्य जीवस्य स्पष्टं परमात्मपुत्रत्वप्रतिपादकत्वादौ स्मृत्युदाहृत्याथ श्रुतिरूपव्यपदेशं दर्शयति—अव इति। अव इत्येकदेशग्रहणेनास्य ब्र ह्मापरत्वस्फोरकः 'कवीयमानः क इह प्रवोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजा तम्' (ऋ.१-१६४-१८.) इत्युत्तरभागोऽपि ग्राह्यः। इत्यादिनेति। एतदादि वाक्येन जीवस्य पितृत्वपुत्रत्वादिरूपनानाप्रकारेण परमात्मसम्बन्धि त्वोक्तेरित्यर्थः । ज्ञपदानुवृत्त्या प्रतिज्ञावाक्यं दर्शयति—अंश इति । अत्रांशत्वं द्विविधम् । उपजीवकत्वरूपतच्छेषत्वं तन्न्यूनत्वे सति त त्सदृशत्वं चेति । अत एवोभयविधांशत्वमभिप्रेत्य सादृश्यं चांशताऽ स्तित्यनुव्याख्यानं चशब्दात्तदधीनत्वं चेति सुधा च प्रवृत्ता। अत्राद्ये अंशत्वे साध्ये अन्यथाऽपीत्यंशसहितो नानाव्यपदेशादित्यंशो हेतुः त त्रान्यथेत्यस्योपजीव्यत्वराहित्येन व्यपदेशादित्यर्थः। इदं च विशेषणं परमात्मनि व्यभिचारपरिहारकम् । न च पूर्वत्राप्यन्यथेत्यस्यान्वये ज्ञापकाभावः। 'नासौ' इत्यादिनानाव्यपदेशविरुद्धासम्बन्धप्रतिपाद कांगोदाहरणस्यैव ज्ञापकत्वात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यापत्तेः । अत एव चान्यथा चेत्युभयत्रान्वयज्ञापकचशब्दप्रयोगः । न च चशब्दो वक्ष्य माणाभेदसमुच्चायक एवास्तु, न सम्बन्धसमुच्चायकोऽपीति वाच्यम् । तस्यापिशब्देनैव लाभात् । अत एवाभेदेनापीति भाष्ये अपिशब्दः। न च नानाव्यपदेशाख्योक्तहेतुसमुच्चायकोऽपिरिति वाच्यम्। एकेनैवोभ यलाभात् । टीकायां सुधायां चान्यथेत्यस्य वक्ष्यमाणेन सम्बन्धोक्ति रपि वक्ष्यमाणेनापि सम्बन्धाभिप्रायिका, न तु पूर्वत्रासम्बन्धाभिप्रा यिका। न च तत्सम्बन्धित्वरूपांशत्वे सम्बन्धाभावव्यपदेशस्यापि हे तुत्वेऽनंशत्वश्रुतेर्गतिं चाहेत्युत्तरभाष्यविरोधः, तत्रासम्बन्धश्रुतेः गत्य नुक्तेरिति वाच्यम् । तद्भाष्यस्य भेदाभेदव्यपदेशप्रयुक्तांशत्वप्रतियो ग्यनंशत्वविषयत्वेनासम्बन्धरूपानंशत्वविषयत्वाभावात् । अत एव अ

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१५ मां रक्षतु विभुर्नित्यं पुत्रोऽहं परमात्मनः । ‘अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण’ (ऋ.१-१६४-१८.) ‘यस्तद्वेद सपितुष्पिताऽसत्’ (म. हाना.१-१४.) ‘यस्ता विजानात्स पितुष्पिताऽसत्’ सम्बन्धश्रुतेरुपकर्तृत्वाभावविषयत्वेनाद्यसूत्रभाष्य एव गतेरुक्तत्वान्न तद्विरोधोऽस्त्वश्रुतेर्न वा पौनरुक्त्यम् । द्वितीये अंशत्वे साध्ये तूत्तरत्रा प्यन्वितेनान्यथाचापीत्यंशसहितेन दाशकितवादीत्यादिनोक्तो हेतुर्यो ज्यः । हेत्वन्तरेणैतत्समर्थयत इति टीकायां एतच्छब्दोऽप्यंशत्वसामा न्यपर इति चन्द्रिकाकाराः । भावबोधकारास्तु अत्र तदधीनत्वे सति तत्सादृश्यमंशत्वं परमात्मनः पुत्रत्वं पुन्नाम्नो नरकात्त्राणकर्तृत्वेन जीव नियामकत्वरूपमेव । जीवस्य परमात्मपितृत्वमपि तज्ज्ञानेन तत्संरक्ष्यत्वे न तदधीनत्वमेव । तत्र तदधीनत्वरूपसम्बन्धित्वांशे नानाव्यपदेशो हेतुः। तत्सदृशत्वांशे तु अन्यथाचापीत्यादिः हेतुः । अन्यथा चापीत्यत्रत्यच शब्दो वक्ष्यमाणभेदव्यपदेशसमुच्चायकः । अपिशब्दस्तु भेदाभेदव्यप देशाख्यहेतोर्नानाव्यपदेशरूपपूर्वोक्तहेतुना सह समुच्चयार्थः । यथा च ‘अन्यः परोऽन्यो जीवः’ ( पाराशर्या ) इत्यंशोऽन्यथाशब्दोक्तभेदव्यपदे शः । तथा ‘नासावस्य कुतश्चन’ ‘नायं तस्यापि कश्चन’ इत्यंशोऽपि । ‘असौ’ परमात्मा ‘अस्य’ जीवस्य ‘कुतश्चन’ केनापि प्रकारेणो पकर्तव्यो न, किन्तूपकर्तैव। ‘अयं’ जीवोऽपि तस्य परमात्मनः कश्चनो पकर्ता न, किन्तूपकर्तव्य एवेति जीवपरमात्मनोः सदोपजीव्योपजीव कत्वकथनेन भेदव्यपदेश एव नासम्बन्धव्यपदेशः । हेत्वन्तरेणैतत्स मर्थयत इति टीकाऽप्यंशत्वान्तर्गततदधीनत्वसाधकनानाव्यपदेशरूप हेत्वपेक्षया हेत्वन्तरेण तदन्तर्गततत्सदृशत्वांशं साधयतीत्यभिप्रायके त्याहुः । ‘अवः परेण’ इति ऋङ्मन्त्रे तृतीया पञ्चम्यर्थे । जात इति उ च्यत इति ब्रह्मेति च शेषः । अधीतस्याधिक्येनेत्यर्थः । प्रे

(ऋ० १-१६४ - १६.) 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' (मु.३-१-१०.) इत्यादिना नानाव्यपदेशादंशो जीवः । दुर्लभमित्याह - कवीयमान इति । 'इह' लोके 'कवीयमानः' सर्वज्ञ कल्पः तत्त्वेनाभिमतः को नु को वा इह प्रजासु ब्रह्म प्रावोचत् न कोऽ पि । तथा 'कुतः' कस्य च 'देवं' देवसम्बन्धि परब्रह्मविषयं 'मनो' ज्ञानमाधिक्येन समुत्पन्नम् । न कस्यापीत्यर्थः । तथा च परमात्मज्ञान वद्देवदत्तादिज्ञानस्य दुर्लभत्वाभावान्न तज्ज्ञातृषु तत्पितृत्वादिव्यपदे शप्रसङ्ग इति भावः । तत्त्वप्रदीपे तु योऽवरोऽस्य स्वस्य जगतो वा पि तरं यथावद्वेद् 'परेण' परमात्मप्रसादेन, न तु स्वतः स तु जीवः प रो भवति । अनेन परमात्मनाऽवरभूतेन निमित्तेनावरभूतपरमात्मप्रसा देनेति यावत् । कथं परमात्मनोऽवरत्वं ? दर्शनक्रममपेक्ष्य, जीवः स्व स्वरूपदर्शनानन्तरं हि भगवन्तं पश्यति । तथा चान्ते दृश्यमानत्वाद वरत्वमिति व्याख्यातम् । 'त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पिता सत्' (मंहा. १-१-४.) इति तैत्तिरीयश्रुतेरयमर्थः । यस्य 'त्रीणि पदानि' स्वरूपाणि नारायणवासुदेववैकुण्ठाख्यानि गूहित त्वात् 'गुहासु' श्वेतद्वीपादिषु निहितानि । तद्ब्रह्म यो वेद 'सः' जी वः 'पितुः' जगत्पितुः ब्रह्मणः पिता 'असत्' अभवदित्यर्थः ॥ स्त्रियः सतीस्तां उमे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमाचिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पिताऽसत् ॥ इति ऋङ्मन्त्रस्यायमर्थः—'सतीः' सत्यः निर्दुष्टाः स्त्रियः स्त्रीलिङ्ग शब्दवाच्याः 'मे' मदुपास्याः या भगवन्मूर्तयः 'तां उ' तानेव ता ए व 'पुंसः' परमपुरुषानाहुः । वेदादयो या देवतेत्यादिस्त्रीलिङ्गशब्दैः प्रतिपादयन्ति ता एव पुरुषादिपुल्लिङ्गशब्दैरपि प्रतिपादयन्तीति भा वः । विधेयविवक्षया तान् पुंस इति पुल्लिङ्गप्रयोगः । योऽधिकारी ताः 'पश्यत्' पश्यति स चक्षुष्मान् । यो 'न विचेतत्' न विजानाति सोऽन्धः । यो भगवन्मूर्तीः पश्यति जीवः तच्चक्षुरेव सफलं तदन्यन्नि ष्फलमविद्यमानप्रायमेवेति भावः । 'यः कविः' सर्वज्ञो भगवत्पुत्रोऽ पि विरिञ्चः 'स ईं' स एव 'आ' समन्तात्सम्यक् 'चिकेत' जानाति । यश्च 'ताः' मूर्तयो 'विजानात्' व्यजानात् विजानाति सः 'पितुः' जगत्पितुः विष्णोरभिव्यञ्जकत्वान्निमित्तात् 'पिता' जनकः 'असत्' भवेदिति । म इत्यस्मच्छब्देन दीर्घतमा नाम ऋषिः गृह्यते । अस्य स

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१७ ( ४ ) तथा च पाराशर्यायणश्रुतिः— अंशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च म्रियते च नाना ह्येनं व्यपदिशन्ति । पितेति पुत्रेति भ्रातेति सखे ति च, इति । ( ५ ) 'अन्यः परोऽन्यो जीवो नासावस्य कुतश्चन । नायं त दृष्टत्वात् । तत्त्वप्रदीपे तु याः 'सतीः' निर्दुष्टाः स्त्रियो वेदाभिमानिन्य स्तान् परमपुरुषानाहुः वेदादिशब्दैर्ज्ञानिनः, श्रुतिरित्यादिस्त्रीलिङ्गश ब्दवाच्या एव मद्दृष्टाः वेदाभिमानिदेवताः वेद इत्यादिपुंलिङ्गशब्दवा च्यानाहुरिति यावत् । अभिमानिन्यपेक्षया चायं व्यपदेशः । 'अक्षण्वा न्' ज्ञानदृष्टिमानेव तान् पश्यति नाज्ञानी । यः कविः 'पुत्रो' ब्रह्मा स एव 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' ( श्वे. ६-१८. ) इति श्रुतेः । 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इत्यादिस्मृतेश्च । 'आ' समन्ताद्वेद यः तानि छन्दांसि विशिष्टत्वेन जानाति साक्षाद्विष्णुवाचकत्वेन सः 'पि तुः' विष्णोः पिता भवति । व्यञ्जकत्वाच्छन्दसां तज्ज्ञत्वात्पुरुषस्येति भाव इति वेदाभिमानिदेवतापरतया व्याख्यातम् । 'द्वा सुपर्णा' इत्या थर्वणश्रुतिस्तु द्युभ्वाद्यधिकरणे व्याख्याता ॥ ( ४ ) यन्नानाव्यपदेशादंशो जीव इति सूत्रकृदाह, तत्र श्रुतिं चा ह—तथा चेति ॥ चशब्दो भिन्नक्रमः । न केवलं सूत्रकृतैव नानाव्यप देशेनांशत्वं साधितम्, किन्तु श्रुत्याऽपीति चशब्दार्थः । तां श्रुतिं पठ ति—अंश इति । हिशब्दः प्रसिद्धौ । एष इति क इत्यपेक्षायामाह— य इति । तथा च य उत्पत्तिनाशवान्पुरुषः प्रसिद्धोऽयं जीवः परमा त्मनोंश इति प्रतिज्ञार्थः । चशब्दौ परस्परसमुच्चये । कुत इत्यत आ ह—नानेति । हि यतः 'एनं' जीवं परस्य पितेत्यादिनानाप्रकारेण व्य पदिशन्ति वेदा अत इत्यर्थः । इतिशब्दाः प्रकारवचनाः । चशब्दो द्वि र्गृहीतः सर्वत्रान्वितः प्रकाराणां परस्परसमुच्चयमाह । इतीत्यस्य इ ति पाराशर्यायणश्रुतिरिति पूर्वेणान्वयः ॥ ( ५ ) हेत्वन्तरेणांशत्वं समर्थयते—अन्यथेति ॥ तमंशं व्याख्या ति—अन्य इति । टीकायामन्य इतीति प्रायिकः पाठः । अन्यथेतीति पाठः सूत्रांशप्रतीकग्रहणरूपः स्वरसः । ' अन्यथा च' वक्ष्यमाणाभे ७८

३१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] स्यापि कश्चन' इत्यन्यथा च कौषारयणश्रुतिः । (६) 'ब्रह्म दाशा ब्रह्म कितवाः, ब्रह्मैवेमे दाशाः' इत्यभेदेना प्येकेऽधीयते । (७) तथा चाग्निवेश्यश्रुतिः—'अंशो ह्येष परस्य भिन्नं ह्ये तमधीयिरे अभिन्नं ह्येनमधीयिरे' इति । (८) वाराहे च— दापेक्षया परमात्मभिन्नत्वेनेति यावत् । श्रुतिरित्‍यनन्तरं एनं व्यप दिशतीति शेषः । चशब्दार्थः प्रागेवोक्तः । इयं च श्रुतिः नासावि त्यस्य वैय्यर्थ्यपरिहाराय भेदे असम्बन्धे च प्रमाणम् । अर्थस्तु प्रागे वोक्तः ॥ (६) भेदप्रतियोग्यभेदव्यपदेशं दर्शयति—ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मैवेमे दाशा इत्युपसंहारस्थं वाक्यान्तरं शाखान्तरस्थं वा । यद्वा—ब्रह्मैवे मे दासा इत्यादिपदार्थपरश्रुतिवाक्योदाहरणम् । अत्र ये दाशाः नौ तारकाः कैवर्ताः ते, ये च 'कितवाः' द्यूतकृतः, ये चामी 'दासाः' स्वामिष्वात्मानं उपक्षिपन्तः ते सर्वेऽपि ब्रह्मैवेति दाशकितवायुद्दे शेन ब्रह्माभेदो विधीयत इत्यस्याभेदव्यपदेशोपपत्तिरिति भावेन दाश कितवादित्वमित्यस्य तात्पर्यार्थमाह—अभेदेनापीति । न केवलं 'अ न्यः परः' इति भेदेन, किन्त्वभेदेनापीत्यपिशब्दार्थः । अधीयत इत्यन न्तरं ब्रह्मसूक्ते आथर्वणिका इति शेषः। तथा चैतच्छ्रुतिद्वये जीवेशयो र्भेदाभेदोक्तेरन्यतरश्रुतिबाधस्य चायोगात् साक्षाद्भेदाभेदयोश्च विरो धादनुपपत्तेः श्रुतिद्वयान्यथानुपपत्त्या भेदमङ्गीकृत्याभेदस्थाने अंश त्वं च वक्तव्यमिति भावः ॥ (७) नानाव्यपदेशहेतुनांशत्वसाधनस्य यथा श्रुतिसमाख्योक्ता, तथा भेदाभेदोक्त्यन्यथानुपपत्त्याऽप्यंशो जीव इत्यत्रापि श्रुतिसमा ख्यामाह—तथाचेति ॥ अन्यथेत्यादिना यथा सूत्रकृदाह, तथा श्रुति रप्याहेत्यर्थः । तां श्रुतिमुदाहरति—अंश इति । आद्यो हिः प्रसिद्धौ । 'एषः' जीवः परस्य 'अंशः' ततोऽन्यूनत्वे सति तत्सदृशत्वरूपांशत्व वानिति प्रतिज्ञार्थः । द्वितीयतृतीयहिशब्दौ भेदाभेदव्यपदेशयोरुभ योरपि हेतुत्वज्ञापकौ । तथाचैनं जीवं परस्य सकाशाद्यतो भिन्नमभि न्नं चाधीयिरे शाखिनः अत इत्यर्थः ॥ (८) समस्तसूत्रार्थे स्मृतिं चाह—वाराहे चेति ॥ न केवलं सू